Nếu không có sự giáo dục tốt,

không có những bậc hiền triết dạy dỗ về đạo hiếu, con người ta rất dễ quên bổn phận đối với cha mẹ và sẽ sống như một loài thú. Con thú hễ lìa bầy đàn rồi là quên mất cha mẹ. Con người vì có lý trí, biết suy nghĩ, biết cân nhắc, nên buộc mình phải thương yêu cha mẹ. Đó gọi là đạo hiếu. Nói đến chữ "đạo" là chúng ta biết phải tu dưỡng rèn luyện rất khó khăn, còn cái gì tự nhiên thì không cần đạo.

Janna QuotesTác giả: Janna Quotes6 thg 11, 2026

Bản năng và tư duy lý trí của con người, thể hiện tình yêu gia đình, đạo đức và nghiệp trong cuộc sống.

BẢN NĂNG ĐƯỢC TỰ ĐỘNG TỰ LẬP TRÌNH CHO TẤT CẢ CÁC LOÀI

Bản năng được tự động tự lập trình cho tất cả các loài, nhưng không hoàn toàn giống nhau. Với con người thì bản năng rất ít. Còn loài vật vì không có lý trí, nên phải sống nhờ bản năng. Định hướng của bản năng thế nào thì nó cứ theo đó mà sống, mà ăn cho đến chết, không suy nghĩ. Do đó, bản năng của chúng tinh vi hơn con người. Ví dụ, con chó khi đói bụng, thấy thức ăn là nó ăn ngay, nếu có con khác lại giành là hai con sẽ cắn nhau. Trong một nhà, hai con chó đang chung sống đùa giỡn vui vẻ, chỉ cần người chủ lấy thức ăn vừa đủ cho một con, lập tức chúng sẽ tranh giành với nhau vì bản năng của loài thú được lập trình như thế.

Còn đối với con người thì dù đang đói bụng, trên bàn lại có rất nhiều món ăn đã được bày sẵn, nhưng người ta vẫn phải quan tâm xem có đủ thức ăn cho mọi người hay chưa, có phải nhường cho người khác hay không,... Nghĩa là, loài người có lý trí, được định hướng bởi lý trí nên luôn dùng suy nghĩ để tìm cách sống trên đời cho đúng. Tuy nhiên, lý trí không phải là điều sẵn có, mà phải học, phải được dạy dỗ. Chính vì thế mà loài người, các nhà triết gia, các bậc đạo sư hay đạo học đều tôn vinh các thầy là vậy, vì con người sống trên đời này rất cần sự dạy dỗ.

Khác với con người, loài vật được bản năng cho cái gì thì nó sống theo cái đó tới lúc chết, thậm chí có khi chết tập thể. Có những giống loài khi đến mùa, cùng nhau leo lên bờ vực rồi đâm đầu lao xuống, bởi vì bản năng đã lập trình sẵn trong não của loài đó, có chết hết chúng cũng không cần biết. Loài người thì không hành động như vậy. Con người mà muốn chết cũng muôn vàn khó khăn đau khổ, chứ hoàn toàn không phải là chuyện dễ dàng.

Cho nên, có hai điều luôn chi phối đời sống của con người là bản năng và lý trí. Bản năng tự nhiên thôi thúc người ta phải làm, phải sống thế này, nhưng những điều được học, được dạy dỗ,... lại khuyên người ta phải làm thế kia. Và hai điều đó có khi giống nhau, có khi khác nhau.

Như tình thương của cha mẹ dành cho con thuộc về bản năng hay lý trí? Đó vừa là bản năng, vừa là lý trí. Một cách tự nhiên, cha mẹ luôn yêu thương con cái, và đây là bản năng. Nhưng các bậc cha mẹ cũng được học, cũng hiểu và biết rằng phải thương, phải lo lắng dạy dỗ, phải nuôi nấng con mình để sau này lớn lên, chúng trở thành người tốt, có cuộc sống hạnh phúc... thì những suy nghĩ này là lý trí.

Và ngược lại, tình yêu thương của con cái đối với cha mẹ là bản năng hay lý trí? Nhìn lại tâm mình, khi ta thấy thương cha mẹ rất tự nhiên, đó là bản năng. Nếu ta phải cố gắng để thương thì thuộc về lý trí. Trong tình thương của cha mẹ dành cho con, có 7 phần là bản năng và 3 phần là lý trí. Con cái thương cha mẹ 3 phần là bản năng và 7 phần là lý trí.

Lúc còn ấu thơ, mỗi khi ra đường gặp chuyện không may, thì đứa trẻ nào cũng kêu, cũng gọi, “Mẹ ơi!”. Vì mẹ là nơi nó được nương tựa, được thương yêu, được chăm lo từ thuở lọt lòng, và hình thành thói quen, thành bản năng là tất cả nó đều dựa vào mẹ, lệ thuộc vào mẹ, hễ gặp khó khăn là kêu mẹ. Qua nhiều năm tháng, chỗ dựa đó dần dần biến thành tình yêu thương. Nhưng khi đứa trẻ bắt đầu tự lập, không cần dựa vào cha mẹ nữa, thì khuynh hướng tình cảm yêu thương, dựa dẫm đó mất dần, nhạt dần. Đến mười mấy tuổi là nó trở chứng, cãi lại cha mẹ. Vì thế tình thương yêu của con cái đối với cha mẹ không phải là một bản năng mạnh, không phải là bản năng được ghi dấu trong tế bào.

Do đó, nếu không có sự giáo dục tốt, không có những bậc hiền triết dạy dỗ về đạo hiếu, con người ta rất dễ quên bổn phận đối với cha mẹ và sẽ sống như một loài thú. Con thú hễ lìa bầy đàn rồi là quên mất cha mẹ. Con người vì có lý trí, biết suy nghĩ, biết cân nhắc, nên buộc mình phải thương yêu cha mẹ. Đó gọi là đạo hiếu. Nói đến chữ "đạo" là chúng ta biết phải tu dưỡng rèn luyện rất khó khăn, còn cái gì tự nhiên thì không cần đạo.

Thế còn tình cảm vợ chồng thuộc về bản năng hay lý trí? Là bản năng, nhưng có thêm chữ đạo, thành đạo vợ chồng nên có phần giống như lý trí. Một người nam gặp một người nữ, rồi yêu thương nhau, thì tình yêu thương đó từ đâu ra? Có hai nguyên nhân:

Thứ nhất là do sự thu hút tự nhiên giữa nam và nữ. Đây là bản năng được lập trình cho tất cả các giống loài trong toàn vũ trụ.

Thứ hai là yếu tố nghiệp duyên. Trong cuộc đời này, có rất nhiều người nam, rất nhiều người nữ, mà ta chỉ thương được 1 hoặc 2, 3 người. Vì sao vậy? Vì nhân duyên từ xa xưa, khiến người ta tự nhiên thấy thương người con gái hay chàng trai từng có duyên nợ với mình.

Như vậy, bản năng có yếu tố chi phối của nghiệp duyên. Những nhà sinh học hoặc tâm lý học thì cho rằng, “bản năng là một sự lập trình của sinh học”. Nhưng theo đạo Phật, “bản năng vừa là sự lập trình của sinh học, vừa là nghiệp duyên từ quá khứ”. Còn lý trí không lệ thuộc vào sự lập trình sinh học của tế bào, cũng không lệ thuộc vào nghiệp duyên mà lệ thuộc vào đạo lý, vào sự giáo dục.

Cho nên, cuộc sống của mỗi con người luôn có cả bản năng và lý trí. Chẳng hạn, một chàng trai yêu tha thiết một người con gái và muốn cưới cô đó làm vợ. Cha mẹ của anh mới nói rằng:

“Cô này xuất thân từ gia đình liên quan đến giới tội phạm. Lấy cô ta, về sau con cái sẽ bị pha trộn giữa dòng máu trong sạch của gia đình mình với dòng máu tội phạm, và bà con bạn bè sẽ đánh giá không tốt. Hơn nữa, sự chênh lệch về tuổi tác, về văn hóa sẽ đưa đến nhiều vấn đề bất đồng trong cuộc sống, và khó dạy dỗ con cái”.

Cha mẹ của người con trai chỉ nghĩ đến những yếu tố: danh dự, sự danh giá, sau này con cháu thuộc dòng máu gì,... và những điều họ phân tích là thuộc về lý trí. Còn tình yêu của chàng trai đối với cô gái là thuộc về bản năng. Bản năng đó một phần là chương trình của sinh học, một phần là nghiệp duyên quá khứ. Chàng trai phải đấu tranh giữa một bên là sự thôi thúc của tình yêu đang cuồn cuộn trong lòng, và bên kia là thái độ không bằng lòng của cha mẹ với những lý do rất hợp lý.

Sống trên đời, chúng ta thường phải đối diện giữa bản năng và lý trí. Trong cái bản năng này có yếu tố của nghiệp duyên. Theo đạo Phật, nghiệp duyên là thuộc về nhân quả, và nhân quả luôn luôn công bằng nên hầu hết không ai thay đổi được. Nếu như thế, chúng ta sẽ không làm được điều đạo Phật dạy gọi là chuyển nghiệp, mà tu là chuyển nghiệp. Do vậy, khi đi sâu vào sự tu hành sẽ không còn đơn giản là sự đấu tranh giữa bản năng và lý trí, mà là cuộc đấu tranh giữa nghiệp và chuyển nghiệp, hoặc là buông theo nghiệp, trôi theo nghiệp hay chuyển được nghiệp. Và đây là điều khó.

Tác giả:
Janna