Để nói dối rằng mình ở ngoài sông câu cá,

kẻ phạm tội kia phải tính toán cả trăm điều để bảo vệ điều dối trá đó. Mà để dựng lên những chuyện không có thật thì tâm rất động. Và một khi nói dối rồi thì phập phồng lo âu sợ bị phát hiện. Vì vậy hễ nói dối thì tâm phải động. Còn sự chân thật làm tâm yên tĩnh do tâm không phải lo âu, tính toán sắp đặt, dựng chuyện đủ điều.

Janna QuotesTác giả: Janna Quotes15 thg 11, 2026

Một người bình thản giúp đỡ người khác trong không gian sạch sẽ, hài hòa, tượng trưng cho trí tuệ, sự chân thành và tâm thanh tịnh.

ÍT NÓI NHƯNG HÙNG BIỆN

Ít nói là một khía cạnh của nội tâm yên lắng

Người tu trong đạo Phật thường ít nói. Ai cứ huyên thuyên nói nhiều, nói không kiểm soát là người kém tu. Đến một ngôi chùa mà ta thấy ồn ào, góc nào cũng thấy người nói lách chách là biết chùa đó còn tu dở, vị thầy ở đó dạy chưa nghiêm nên người ta làm ít nói nhiều. Ngược lại, đến chùa ta thấy mọi người ít nói, yên tĩnh, thời khóa tu học, lao tác công quả nghiêm chỉnh thì ta biết ngôi chùa này tu tốt. Chúng ta hãy nhìn lại bản thân xem mình nói nhiều hay ít để đánh giá nội tâm của mình đã yên lắng hay chưa.

Theo cấu trúc não bộ, hệ não động lên thì luôn kích thích chúng ta nói, tâm động đến đâu nói nhiều đến đó. Người nào tâm càng động thì nói càng nhiều, mà tâm động đến mức không kiểm soát được lời nói nữa thì người này có dấu hiệu của bệnh tâm thần. Có những người gặp ai họ cũng kéo lại nói, nói nhiều, nói mãi đến nỗi người kia trả lời không kịp... thì ta biết trong não họ đã có vấn đề. Ta đừng trách mà phải thương cho họ, vì người này đang bị một dạng bệnh tâm thần chứ không phải là họ muốn. Đến khi khỏi bệnh thì tự họ sẽ nói ít lại, không muốn nói nữa.

Chúng tôi từng gặp một ông cụ, ông nói nhiều làm chung quanh ai cũng mệt mỏi, vì vậy chúng tôi hay rầy trách:

Bác phải bớt nói lại, bác nói nhiều như vậy là làm động tâm người khác, sau này sẽ có quả báo.

Nhưng thật ra lúc đó ông đã mắc quả báo rồi, ông đang bị bệnh tâm thần rồi, lúc đó cản không được. Sau này chúng tôi mới biết phải trị liệu cho ông thay vì ngăn cản, vì khi đó quả báo đã trổ rồi.

Người nói quá nhiều là người đã vượt qua giới hạn của một đầu óc bình thường và đã bị tâm thần.

Còn ai chưa nói nhiều đến mức tâm thần, chỉ bắt đầu gọi là hơi thích nói, thì đang rời khỏi tâm thanh tịnh yên lắng để đến gần với sự loạn động. Tâm cứ loạn dần loạn dần, đến lúc loạn quá rồi mới phát thành bệnh tâm thần kinh. Nên trong ngày ta cứ nhìn số từ mà mình nói không kiểm soát, nhìn cái thích nói của mình để tự biết tâm mình đang ở mức độ nào – loạn động hay yên tĩnh, đã mắc bệnh tâm thần hay chưa.

Trong cấu trúc tâm lý có một nguyên tắc là “tâm động thì thích nói”. Nên khi tu đúng rồi, tâm đã bớt động, đã trầm lắng thanh thản rồi thì hệ quả là người ta ít nói dần, ít nói dần. Ví dụ trong một buổi trò chuyện, người này hỏi qua, người kia đáp lại, nhưng nếu có một người chỉ thích yên lặng ngồi nghe thì họ tu đúng. Còn nếu ai cũng giành nhau nói, người này nói được một câu là người kia cố cãi lại: “Không, tôi có ý kiến, anh ngừng lại đi tôi nói cho nghe...” thì họ giống nhau, tâm còn đang động cả.

Giỏi hùng biện là biểu hiện của trí tuệ

Người đệ tử Phật dù ít nói nhưng phải giỏi hùng biện, nghĩa là lý luận rất giỏi, lý lẽ rất vững chắc, luận cứ rất sắc bén. Một khi họ đã cất tiếng nói thì mọi đạo lý trong Phật Pháp, kiến thức của thế gian ráp lại ăn khớp với nhau thành những luận cứ chặt chẽ không ai có thể bắt bẻ được. Đó là tính cách của một người tu đúng, rất ít nói nhưng rất hùng biện khi cần, từng lời họ nói ra đều vững chãi và sắc bén.

Tuy nhiên, khi đã giỏi hùng biện rồi thì có một phản ứng phụ kèm theo là nói nhiều và rất thích nói. Văn hào Shakespeare có một lời khuyên rất hợp với đạo lý qua một hình ảnh so sánh là: “Đồng tiền luôn phát ra âm thanh. Nhưng tờ tiền thì luôn im lặng. Vì vậy, khi giá trị của bạn tăng lên, thì hãy luôn luôn giữ yên lặng”. Tức là giá trị con người không nằm ở chỗ nói nhiều hay khoe khoang về mình. Càng giỏi chừng nào thì càng phải ít nói lại chừng nấy. Có vậy thì cái giỏi, cái thành công, cái giá trị thực tế của họ mới được vững bền.

Một người tu đúng là người giỏi hùng biện nhưng không thích huyên thuyên khoe khoang, nói nhiều. Khi không cần thì ai nói gì thì nói, họ chỉ yên lặng lắng nghe. Và nghe không phải với tính cách coi thường mà vẫn chăm chú, vẫn tôn trọng người nói. Nghe ai nói điều hay, họ hết sức trân trọng, xem như đây là một bài học trong cuộc đời của mình. Cũng có người nói những chuyện dông dài vô bổ hoặc nói điều họ đã biết, nhưng không bao giờ họ biểu lộ ra thái độ khinh dễ. Bởi đạo đức căn bản của đạo Phật là tôn trọng tất cả mọi người nên họ không cho phép mình khởi tâm coi thường bất cứ ai, dù trong bất cứ giây phút nào.

Như có người ngồi trên chiếc xe hơi sang trọng, đến khúc đường chật hẹp gặp người lao công đang đẩy thùng rác to từ trong ngõ đi ra. Xe của họ phải phanh gấp, suýt nữa va quẹt phải người kia. Nếu hạ cửa kính để nói xe rác nhích sang một bên thì mùi rác bốc vào xe nên họ đành yên lặng chờ cho người đó đẩy thùng rác qua rồi mới đi tiếp. Dù bị cản trở giao thông, dù người kia chỉ là một lao công nhưng lòng họ không cho phép mình coi thường, không cho phép mình được bực tức. Không một giây phút, một kẽ hở, một thoáng bất ngờ nào họ cho phép mình xem thường ai. Đó là đạo đức cực kỳ quan trọng của người đệ tử Phật.

Hoặc một vị giảng sư được nhiều người biết đến, mến mộ nên hay có người đến xin chụp hình chung. Nhằm lúc thầy đang bận nên cũng phải cản lại “thôi thôi được rồi”. Nhưng thầy không có ý xua đuổi, hất hủi, khinh thường người khác hay xem mình là ngôi sao, trong cách từ chối cũng đầy sự tôn trọng. Trong những câu chuyện văn cũng vậy, đôi khi người đối diện nói những điều thầy đã biết rồi, thậm chí còn biết nhiều hơn, kỹ càng hơn, sâu sắc hơn nhưng thầy vẫn tôn trọng lắng nghe. Đó là hạnh ít nói của một người tu trong đạo Phật. Chỉ khi nào họ quay sang hỏi: “Thưa thầy, chuyện đó thầy thấy thế nào?”, nếu lúc đó thấy cần mình chia sẻ quan điểm thì thầy mới nói. Và lúc nói thì rất hùng biện, rất sắc bén, rất chặt chẽ, rất thuyết phục, mang lại lợi ích cho mọi người, nhưng xong rồi thôi chứ không tham nói nhiều. Đó là một vị thầy chân chính, thành tựu cả hai tính chất hùng biện và ít nói. Và như vậy sự nghiệp giảng sư của thầy sẽ còn bền vững mãi để cho chúng sinh được nương tựa.

Nên chúng ta đánh giá tâm mình động loạn hay không là ở chỗ mình nói nhiều hay ít. Mà đánh giá chỗ mình có trí tuệ hay không là xem mình đã đủ sức hùng biện hay chưa. Nếu mình chưa hùng biện được tức là trí tuệ còn kém, thì thôi kiên nhẫn tu thêm. Tuy nhiên, nếu chưa hùng biện được thì trong đời sống mình cứ bớt nói lại cũng được một tính chất tốt, tâm sẽ bớt động. Cho đến ngày nào chúng ta được viên mãn cả hai: Vừa ít nói nhưng khi cần nói thì nói như một nhà hùng biện, khi đó mình có thể bắt đầu làm thầy của chúng sinh được.

Chân thật nhưng kín đáo

Trong Ngũ giới của người cư sĩ tại gia có một giới là “Cấm nói bậy”. Người tu trong đạo Phật có đặc điểm là chân thật. Người có đạo đức thì không có gì phải che đậy, phải luồn lách hay lừa gạt, khoe khoang. Trong khi đó, để người khác tin lời nói dối của mình thì người ta phải động não tính toán, sắp đặt mọi việc gấp cả trăm lần so với việc nói ra sự thật. Ví dụ một nghi can đang muốn che giấu hành vi phạm pháp của mình. Khi cảnh sát hỏi:

Hôm qua, lúc 7 giờ 30 anh đang ở đâu, làm gì?

Người này có tội nên buộc phải nói dối để tạo chứng cứ ngoại phạm:

Dạ tôi đang câu cá ngoài bờ sông.
Có ai thấy anh câu cá không?
Thưa không. Tôi ngồi câu một mình không ai thấy.
Lúc anh mang cần câu ra khỏi nhà thì có ai thấy không?
Dạ khi ấy cũng chiều tối rồi, mọi người đều ở trong nhà nên không ai thấy.

Để nói dối rằng mình ở ngoài sông câu cá, kẻ phạm tội kia phải tính toán cả trăm điều để bảo vệ điều dối trá đó. Mà để dựng lên những chuyện không có thật thì tâm rất động. Và một khi nói dối rồi thì phập phồng lo âu sợ bị phát hiện. Vì vậy hễ nói dối thì tâm phải động. Còn sự chân thật làm tâm yên tĩnh do tâm không phải lo âu, tính toán sắp đặt, dựng chuyện đủ điều.

Có câu chuyện về vụ án mạng xảy ra tại một ngôi làng. Sau khi sàng lọc, anh cảnh sát điều tra tìm được năm người trong làng đã vắng mặt vào đúng thời điểm xảy ra án mạng. Tất cả năm người được triệu tập lên cơ quan điều tra và phải khai báo “Giờ đó anh đang làm gì?” Một người đàn ông run lẩy bẩy, mặt mày tái nhợt. Bình thường ai không biết thì cứ nghĩ đó là tội phạm, nhưng bằng biện pháp nghiệp vụ chuyên nghiệp và sự nhạy bén trong công tác, điều tra viên biết ông này không phải hung thủ. Sự thật là vào thời điểm xảy ra vụ án, ông đã lén đi gặp vợ bé. Nếu nói thật thì chuyện tình đẹp như mơ mấy năm nay tan vỡ, về nhà bà vợ sẽ xét xử. Mà không nói thật thì không chứng minh được mình ngoại phạm. Ông ta sợ vã mồ hôi vì đang sợ sự thật bị tiết lộ. Còn hung thủ thực sự thì mặt lì lì: “Giờ đó tôi leo lên nóc nhà ngồi hút thuốc một mình, không ai thấy”... Hắn rất lạnh lùng, lỳ lợm vì đã sắp xếp hết cách trả lời trong đầu rồi. Nhưng đã làm điều sai trái rồi thì làm sao qua mắt được các cơ quan chức năng. “Giấu đầu rồi cũng hở đuôi”, hỏi qua hỏi lại, cảnh sát buộc anh ta phải nhận tội.

Người tu thì luôn chân thật, bởi sự chân thật phù hợp với tâm thanh tịnh, còn giả dối luôn kéo theo sự loạn động. Tuy nhiên, không phải sự thật nào cũng “bô bô” nói ra. Có những điều nói ra chỉ gây hại chứ không phải là đạo đức.

Có một bộ phim Hàn Quốc nội dung xoay quanh câu chuyện một người vợ ngoại tình, bên cạnh là bà hàng xóm nhiều chuyện. Bà hàng xóm nghi người vợ kia ngoại tình nên canh chừng, rình rập mãi. Quả nhiên bà đã bắt quả tang bà vợ lén mở cửa cho tình nhân vào nhà trong khi ông chồng đi vắng. Lúc đó điều sung sướng nhất trong cuộc đời bà là nhấc điện thoại gọi cho chồng của người phụ nữ kia. Sau đó thì chuyện gì xảy ra?

Hai mươi năm sau...

Một thanh niên tìm đến gặp một bà cụ hỏi lại chuyện đêm đó sự thật là gì? Bà cụ nói trong nước mắt: “Ước gì tôi đừng làm chuyện đó. Khi thấy mẹ cậu mở cửa cho một người đàn ông bước vào, tôi đã gọi điện báo ngay cho chồng của bà. Ngay lập tức, ông chồng căm phẫn chạy về bắn chết người đàn ông kia. Người đàn ông đó chính là cha cậu, còn mẹ cậu trốn được. Sau khi sinh con, bà lao vào đường ray xe lửa cho tàu cán chết, và cậu mồ côi, bơ vơ. Nhưng may sao cậu đã nên người, hôm nay còn quay lại đây để đi tìm sự thật. Tôi hối hận vô cùng. Giá mà tôi đừng nhìn thấy điều đó, giá mà tôi đừng vội vàng nhẫn tâm nói ra sự thật như vậy”.

Câu chuyện của bộ phim khiến cho ta phải suy nghĩ. Có phải trên đời này hễ biết cái gì là ta nói ra điều đó không? Không! Đôi khi sự thật nói không đúng chỗ, không đúng lúc, không đúng hoàn cảnh lại gây tai hại nghiêm trọng cho người khác, cho quốc gia, trở thành tội lỗi mà có hối hận bao nhiêu cũng không bao giờ gột rửa được. Vì thế, chân thật nhưng phải kín đáo, không phải hễ biết điều gì là nói ra điều đó.

Hoặc ví dụ, vì lý do nào đó mà một người biết được một bí mật quốc gia, và họ vĩnh viễn “sống để bụng chết đem đi”, không bao giờ hé miệng nói với ai nửa lời. Con người đó phải có bản lĩnh, có trí tuệ và cực kỳ đạo đức mới giữ được bí mật ấy suốt cuộc đời. Còn bình thường ai cũng bị mắc bệnh “bà tám”, biết được bí mật gì rồi không giữ lâu trong bụng được. Vì không đủ bản lĩnh, không thể im được nên đành phải nói ra. Mà nói ra rồi thì nếu chưa tra tay vào còng vì vi phạm pháp luật, cũng không thoát khỏi sự công bằng hà khắc của luật Nhân Quả.

Người huyên thuyên nói ra tất cả những điều mình biết là người không đạo đức, không làm được việc lớn, có khi làm vỡ cả việc lớn của quốc gia. Do vậy, một bản lĩnh của người đệ tử Phật là: “Không phải tất cả những gì mình biết đều nói ra”. Điều này rất quan trọng. Trong Tăng Chi Bộ Kinh, Đức Phật dạy rằng: “Không phải mọi sự nói thật đều là tốt. Một vị chân tu dứt khoát không nên nói lên những gì khiến bất thiện pháp tăng trưởng, khiến tổn giảm thiện pháp của chúng sinh, chỉ nói những điều làm cho người khác tăng trưởng đạo tâm tu hành”. Thật vậy, có khi ta biết mọi người còn lỗi này lỗi kia nhưng không cần phải nói vì việc đó không làm tăng trưởng đạo tâm tu hành của những người khác.

Ví dụ quý thầy trong chùa thì vẫn còn đang tu, chưa ai hoàn hảo, huynh đệ xuất gia sống cùng nhau lâu ngày rồi cũng biết lỗi của nhau. Tuy nhiên quý thầy không bao giờ đem lỗi của huynh đệ mình ra kể lể cho nhiều người biết, vì điều đó không có lợi cho sự tu hành của Phật tử, có khi nói nhầm còn gây tổn hại tâm hồn của người khác. Chỉ khi phát hiện vị thầy nào có đức hạnh thì quý thầy mới tìm cách ca ngợi rộng rãi, để gây cho mọi người một cảm xúc, một niềm tin đối với đạo, cho họ có tấm gương đạo hạnh để noi theo. Nên vì vậy, người đệ tử Phật chân thật nhưng phải kín đáo.

Kỹ lưỡng nhưng không cố chấp

Người tu là người kỹ lưỡng từng chút nhưng không cố chấp. Đa phần ai có tính kỹ lưỡng thì kỹ tới đâu chấp tới đó. Ví dụ kỹ lưỡng về vấn đề vệ sinh – tức là sạch sẽ. Người tu hay không tu đều cần sạch sẽ, một bậc Thánh lại càng sạch sẽ. Sạch sẽ thể hiện sự kỹ lưỡng, mà cũng là dấu hiệu của một tâm hồn đàng hoàng. Bước vào một căn nhà ta thấy tươm tất từ trong bếp ra đến ngoài sân thì trước hết ta biết rằng chủ nhà mẫu mực, đàng hoàng, còn lại sau đó từ từ ta đánh giá tiếp. Nhưng sự kỹ lưỡng của người này có đúng với đạo Phật hay không thì phải tùy thái độ và cách ứng xử của họ với mọi người.

Chẳng hạn, người giúp việc đi chợ mua bịch mắm ruốc, về đến nhà chẳng may vấp té làm bịch mắm ruốc đổ tung tóe trong phòng khách. Ban đầu cái sạch giữa Thánh và phàm đều giống nhau, nhưng khi đổ giữa mắm ruốc ra nhà rồi mới lộ ra ai là Thánh, ai là phàm. Lúc đó người phàm thì nổi sân vì chấp rằng nhà lúc nào cũng phải sạch, tuyệt đối sạch, tuyệt đối thơm. Còn nếu là bậc Thánh thì thông cảm, chuyện đã lỡ rồi thì thôi, chịu khó lau dọn, lòng không phiền não hay trách giận. Một vị Thánh kỹ lưỡng từng chút trong mọi công việc nhưng không cố chấp là vậy.

Hoặc ví dụ ai cũng phải giữ luật nghi giống nhau. Như vào chùa lễ Phật thì phải ăn mặc kín đáo trang nghiêm, không thể mặc quần áo ngắn vào tháp nhang lạy Phật được, bởi phơi bày cơ thể ở nơi tôn nghiêm là một sự xúc phạm. Đó là nguyên tắc. Hoặc vào trong trụ sở cơ quan thì phải ăn mặc tươm tất, không thể diện chiếc quần đùi, áo ba lỗ vào UBND để chứng giấy tờ được, đó là sự xem thường thể thống quốc gia. Người cán bộ trọng dân nên ăn mặc đàng hoàng, người dân đến nơi công đường cũng phải có trang phục phù hợp. Đó là nguyên tắc mà ai cũng phải giữ cho kỹ lưỡng. Nhưng bất chợt đang ở công đường làm việc có một người tóc tai bù xù, quần áo luộm thuộm chạy vào UBND phường nhờ ký giấy tờ: “Cô! Cô! Ký giùm tui từ này”. Nếu là người cán bộ có chấp thì sẽ trách:

Bà về nhà mặc đồ lại, bà tới công đường mặc vậy tôi không làm việc, bà coi thường thể thống quốc gia.

Đó là chấp vào nguyên tắc. Vì không phải ai cũng hiểu, cũng biết về những nguyên tắc này, nên chúng ta không nên vội vàng trách cứ khi thấy người khác vi phạm. Đa số người có học thức hoặc có điều kiện kinh tế một chút mới biết giữ gìn quần áo tươm tất, y phục đàng hoàng. Còn người phụ nữ này sống ở vùng quê mùa sông nước, chân chất thật thà, chẳng biết giữ hình thức, cũng không biết là đi ký giấy thì phải ăn mặc đàng hoàng, nên khi có việc cần đến cơ quan chứng giấy tờ bà vẫn ăn mặc xuề xoà. Nếu không có cố chấp, người cán bộ có thể hiểu rằng bà sinh ra vào thời đất nước loạn ly chiến tranh, chắc cha ông bà đi chiến đấu, bỏ lại bà cù bơ cù bất, sống được tới giờ này cũng là cái may. Hiểu như vậy nên thương bà, quý trọng, và lại bà cũng là người già, nghĩ vậy rồi cười lễ phép, mời bà ngồi và công chứng giấy tờ cho bà. Đó là người kỹ lưỡng mà không có chấp. Người có trí tuệ thì luôn kỹ lưỡng trong từng việc nhỏ nhưng không có chấp nên lòng lúc nào cũng an vui.

Chúng ta thấy rằng, có những tâm lý tuy ngược nhau nhưng bổ sung cho nhau, tạo thành một nội tâm viên mãn, hoàn hảo, giống như con chim phải có đôi cánh mới bay được lên trên bầu trời. Tuy nhiên, những tâm lý trái ngược đó không phải để ráp lại cho ăn khớp, nếu chúng ta không có sự tu hành chuẩn mực, đúng đắn. Ta rất dễ thiên lệch tâm này, dính mắc tâm kia... Hễ nói thanh thản tự tại thì rơi vào lười biếng, mà hễ nói siêng năng thì dễ thành cáu bẳn nóng nảy. Chỉ có những người tu đúng thì mới thanh thản tự tại nhưng rất siêng năng. Cũng vậy, những cặp phạm trù đối lập của tâm như tự tại mà siêng năng, ít nói mà hùng biện, chân thật nhưng kín đáo, và kỹ lưỡng mà không cố chấp... tạo nên những mảnh ghép cho một viên kim cương tâm hồn hoàn hảo, mà ai trong chúng ta cũng cần tu tập để cân bằng tâm lý hoàn thiện chính mình; để tạo được nhiều công đức; và để bay cao, bay xa vào bầu trời giải thoát.

Tác giả:
Janna