Nhưng nhịn mà không được nhu nhược.

Nghĩa là ta vẫn hiền lành, khiêm tốn nhưng phải khôn ngoan, cứng rắn, quyết không làm điều sai, không để điều sai quấy lộng hành. Như thế gọi là “Hiền như cỏ, nhỏ như trái sung, anh hùng như chiến tướng”. Đó mới là một nội tâm viên mãn. Cuộc đời là vậy, luôn có những tâm lý trái ngược nhau nhưng bổ sung cho nhau, tạo thành sự hoàn hảo trong nội tâm một bậc Thánh. Giống như viên kim cương có nhiều mặt, nhìn tưởng như đối lập nhưng chúng thống nhất với nhau trong một tổng thể, làm nên sự hoàn hảo không tỳ vết của một viên kim cương giá trị.

Janna QuotesTác giả: Janna Quotes13 thg 11, 2026

Một người đứng vững trên con đường núi giữa thiên nhiên rộng lớn, tượng trưng cho đức tính khiêm nhường, trí tuệ và sức mạnh nội tâm.

HIỀN NHƯ CỎ

Có câu: “Hiền như cỏ, nhỏ như trái sung, anh hùng như chiến tướng” nghe rất lạ tai nhưng nếu suy ngẫm kỹ chúng ta sẽ thấy ba tính chất này khi được kết hợp lại với nhau sẽ tạo thành một tâm hồn viên mãn, đưa chúng ta bay lên bầu trời giải thoát. Và việc thiếu đi bất cứ tính chất nào cũng đều sẽ khiến tâm hồn ta bị thiếu sót, khuyết lở và làm đường tu bị ngăn ngại.

BA GỌNG KIỀNG KIÊN CỐ CỦA MỘT NỘI TÂM HOÀN HẢO

Hiền như cỏ

Ai cũng hiểu rằng người tu là hiền lành. Khi viết về cuộc đời những bậc cao Tăng, người ta đều dựng lại hình ảnh từ bi, nhân ái, khoan dung, độ lượng, bởi đó là nền tảng của sự tu hành. Mà chúng ta tu cũng là để đi tìm những phẩm chất này.

Ai đã từng ngang bướng, hung dữ, lỳ lợm thì tu mãi rồi đều phải dần trở nên nhu thuận, hiền lành, khoan dung. Đây là kết quả của một quá trình tu tập và rèn luyện, còn bình thường thì không dễ gì có được. Đa phần ai cũng thích sai bảo người khác nhưng khi biết tu rồi tự nhiên ta cảm thấy cái hạnh phúc không phải là được ra lệnh mà là được người khác sai bảo. Cảm giác này ngược với tâm lý bình thường của con người.

Khát khao quyền lực của con người là vô cùng mãnh liệt. Nhìn vào lịch sử nhân loại chúng ta dễ dàng nhận ra rằng chính sự tranh giành quyền lực của con người đã gây ra biết bao nhiêu cảnh tang tóc. Như trong chế độ quân chủ thời xưa, nhiều vị quan quyền uy nắm trong tay cả quân đội hùng mạnh, dưới trướng là rất nhiều tôi tớ, lính tráng, vậy mà vẫn nuôi tham vọng thâu tóm cả triều đình. Còn những ông vua của những nước lớn thì luôn sôi sục đem quân đánh chiếm các nước khác để bành trướng thế lực, khát vọng làm bá chủ thế giới. Tại sao con người lại chấp nhận hao tiền tốn của, vắt hết tâm trí, dùng không biết bao nhiêu mưu mô thủ đoạn để tranh giành quyền được sai bảo, được định đoạt cuộc đời của người khác như thế?

Bởi lúc sai bảo người khác, chúng ta có cảm giác mình có quyền lực hơn người. Chỉ khi biết đạo rồi ta mới biết cái cảm giác đó chính là bản ngã nặng nề, phiền não và là đầu mối của khổ đau. Và một người tu tập thuần thục đến mức bản ngã hạ xuống rất thấp giống như tan vỡ thì thấy mình như đất bụi, ai sai gì làm nấy. Tức là họ chấp nhận mọi công việc và rất hoan hỷ, rất hạnh phúc trong cái được sai bảo đó. Khi đó họ cảm nhận rằng: “Ủa, hạnh phúc chính là đây!” Chúng ta phải tu làm sao để đạt đến chỗ này, cảm nhận được hạnh phúc này. Tu làm sao đến chỗ thích được làm người thừa hành hơn là người chỉ huy, thích vâng lời hơn là nắm quyền định đoạt số phận con người.

Ví dụ, một Phật tử đến chùa ăn mặc giản dị giống như mọi người, nhưng kỳ thực anh rất giàu sang, thường cúng dường, hộ trì Tam Bảo. Vừa đặt chân tới cổng chùa, chưa kịp gặp thầy trụ trì đã nghe một người gọi:

Ê ê chú, vô đây tui biểu coi. Hốt giùm tui đống rác này mang đi đổ đi!

Đó là lúc chúng ta biết sức tu của người này đến đâu. Nếu vụng tu, người này sẽ không ngăn nổi tâm tự ái, sẽ sừng sộ lên. Họ tự hào về cái sang giàu của mình, tự hào là Phật tử cưng của chùa nên nghĩ “Tui là Phật tử cưng của thầy mà bà kêu tui đi hốt rác”. Nhưng nếu khéo tu, người này sẽ “dạ dạ” rồi đi hốt liền. Họ rất vui mừng khi được người khác sai bảo, dù đó là người xa lạ, nghèo hơn mình. Khi đó, họ đã không còn thuộc về cõi giới này nữa. Mà cái tâm, cái phúc của họ bắt đầu thuộc về cõi Thánh – cõi của những con người hiền lành như đất như bụi. Còn nếu lúc đó họ nổi sân lên thì ta biết ‘hộ khẩu’ của họ vẫn còn nằm ở thế gian này, họ sẽ còn phải tái sinh lận đận vào cõi này với những hơn thua, buồn thương giận ghét.

Chúng ta tu để đạt được cái tâm “hiền như cỏ” là vậy. Cọng cỏ thì gió thổi chiều nào nó ngả theo chiều đó, người ta giẫm đạp thì nó nằm xuống, người ta đi qua rồi từ từ nó lại mọc lên.

Nhỏ như trái sung

Tâm lý hay cảm nhận của một người tu chân chính về bản thân mình là luôn thấy mình nhỏ bé, không thấy mình là điều gì lớn lao vĩ đại cả. Người nào giữ chắc tâm lý này mới có thể vững bước trên đường tu lâu dài được. Lúc nào cũng thấy mình nhỏ bé là cả một trí tuệ mà chúng ta phải phấn đấu hết kiếp này đến kiếp khác. Vì sao việc này lại khó khăn như vậy? Ông bà ta đã nói rằng cái gì “càng nhỏ thì càng lớn” tức là những ai thường khiêm tốn, thấy mình nhỏ bé thì phước sẽ ngày càng lớn và chính cái phước đó sẽ đưa họ đến chỗ tài năng nảy nở, địa vị cao dần... Đến khi họ bắt đầu thấy mình hơn người thì phước lại tổn giảm, tức là họ dần “nhỏ lại”, tầm thường như cũ. Nhân quả là như vậy.

Tuy nhiên trí tuệ của chúng ta thường không đủ sức thấy để mình nhỏ bé mãi khi đã “phình” ra quá lớn. Ví dụ một người mới đến chùa tu tập sẽ dễ dàng thấy mình là nhỏ. Họ siêng tu, giỏi làm phước lại khiêm hạ nên thời gian sau được thầy trụ trì tin tưởng giao cho làm chúng trưởng một đạo tràng. Lúc này địa vị đã lớn hơn một chút, nhưng vì biết tu nên người này vẫn thấy mình “nhỏ như trái sung”. Nhờ cái tâm khiêm tốn như thế, nhân quả đưa người này đến một địa vị cao hơn- được xuất gia. Lúc đứng ở vị trí một vị thầy dạy đạo, họ vẫn giữ lòng khiêm cung. Nhưng vì lớn tuổi mới đi xuất gia nên chưa kịp làm chức gì lớn trong chùa hay trong giáo hội thì người này đã qua đời.

Qua kiếp sau, nhờ công đức lớn từ quá khứ nên họ được đầu thai vào gia đình quyền quý, chưa kịp đi tu đã thành tựu được bao nhiêu điều: giàu sang, tài năng xuất chúng, đi làm thì giữ chức vụ cao (kiếp trước không biết đã tác ý gì mà kiếp này lại làm chức lớn). Sinh ra với đầy đủ ưu thế như vậy nên khó có người nào giữ được tâm khiêm hạ, thấy mình nhỏ bé mãi. Giả sử họ khéo tu và có nhiều thiện căn nên vẫn giữ được sự khiêm cung, lễ độ, vẫn kính trên nhường dưới, không bao giờ có cảm giác hơn người thì quả báo sẽ tiếp tục đưa người này tới địa vị lớn hơn nữa. Có khi kiếp nào đó họ lên làm vua. Và thường khi lên tới tột đỉnh của danh vọng như vậy rồi thì không còn ai đủ bản lĩnh để thấy mình nhỏ mãi.

Bây giờ thế giới đã bước sang thời đại dân chủ nên ít gặp cảnh người dân quỳ sụp dưới chân một vị quân vương. Nhưng vào đời xưa, mỗi khi gặp vua người ta phải quỳ lạy sát đất, không dám ngẩng đầu lên. Những vị quan dù đầy quyền lực và lớn tuổi cỡ nào thì khi bước vào chầu vua cũng phải quỳ lạy. Quyền lực của vua là tuyệt đối trong cả tinh thần và luật lệ nên sinh ra đã làm hoàng thái tử, được không biết bao nhiêu người lễ lạy, cung kính, hầu hạ. Đến lúc đó hầu như không ai còn đủ sức thấy mình nhỏ nữa, bắt đầu thấy mình thật sự là vua, là “thiên tử”, người đứng trên muôn người. Và đó cũng là lúc phước của họ bắt đầu giảm, chuẩn bị cho ngày rơi vào địa vị thấp hèn. Nhưng quá trình tụt xuống cũng rất lâu, có thể qua kiếp sau hoặc nhiều kiếp sau nữa. Chỉ trừ những bậc Thánh vương mới đủ trí tuệ để tiếp tục thấy mình tầm thường như cát bụi và không bị tổn phước rồi thoái lui.

Trong lịch sử dân tộc, chúng ta cũng từng có những vị Thánh vương như thế. Đó là ba vị vua đầu của triều đại nhà Trần: Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông. Cả ba vị đều là những thiền sư ngộ đạo, sau khi bỏ thân này sẽ sinh lên cõi trời rồi chứng đạo luôn trên đó. Đặc biệt, đức vua Trần Nhân Tông là một bậc minh quân kỳ tài, là một vị vua đắc đạo, chứng ngộ được tâm linh thiền định. Ngài có công lớn trong việc lãnh đạo toàn dân kháng chiến chống Nguyên Mông thắng lợi, xây dựng đất nước phồn vinh, đem lại hạnh phúc cho muôn dân Đại Việt, tạo nên một điểm nhấn vàng son trong trang sử chói lọi của dân tộc ta thời nhà Trần. Trong lòng dân, ngài là một vị vua Phật. Từ nhỏ, nhà vua thường theo vua cha lên núi Yên Tử và đã sớm bộc lộ chí xuất gia tu hành. Sau khi đã đánh đuổi ngoại xâm, hoàn thành sự nghiệp vẻ vang, ngài lên làm Thái Thượng Hoàng rồi rời hoàng cung lên non cao Yên Tử tu hành, trở thành vị Tổ đầu tiên của Thiền phái Trúc Lâm. Chỉ những vị tâm đã sạch danh lợi như vậy mới đủ bản lĩnh, đủ trí tuệ để thấy mình không là gì rồi siêu thoát vượt lên luôn. Nên bây giờ chúng ta thờ các vị như thờ Phật là vậy.

Đó là những trường hợp đặc biệt của các bậc Thánh nhân, còn đa phần khi đã đứng vào vị trí của một bậc quân vương cao tột thì không ai còn giữ nổi tâm khiêm hạ nữa. Mà lúc thấy mình “lớn” cũng là lúc phước bắt đầu tụt xuống lại. Có người nói rằng: “Khó như vậy thì làm sao giải thoát được?” Chính vì khó, rất khó như vậy nên Phật mới phải giảng 600 quyển Bát Nhã để nhắc mọi người giữ tâm khiêm hạ thật kỹ khi phước của mình càng ngày càng lớn. Ví dụ người cư sĩ hiểu đạo khi gặp quý thầy đều quý kính, khiêm cung. Nhưng nếu không đủ trí tuệ, không đủ bản lĩnh thì khi nhận được cung kính của Phật tử, người xuất gia rất dễ cho rằng mình thuộc đẳng cấp cao hơn người cư sĩ. Thậm chí ngay trong giới xuất gia nếu không được hiểu đúng thì cũng rất dễ khiến người Tăng khởi tâm kiêu mạn. Vì trong giới luật của Phật có “Bát kỉnh pháp” là 8 điều cung kính mà người Ni buộc phải tuân thủ để thể hiện sự kính trọng với chư Tăng. Và nếu người Tăng không hiểu được thâm ý của Phật đằng sau Bát kỉnh pháp để khéo léo giữ tâm khiêm hạ thì sẽ rất dễ nảy sinh suy nghĩ thấy mình ở một đẳng cấp cao hơn người Ni. Những tâm này đều là tâm phiền não cả.

Hoặc một vị thầy được mọi người quý mến, rồi lại có phước trụ trì ngôi chùa đẹp giữa khu dân cư sang trọng nên càng được người ta trọng vọng thì khi đó vị ấy càng khó giữ tâm mình. Nếu vẫn thấy mình nhỏ bé, phước của thầy sẽ còn lớn thêm, cho đến ngày thầy đủ phước trở thành một giảng sư nổi danh, thuyết pháp như mây trôi nước chảy, khéo léo thuyết phục những người khó thuyết phục nhất... Một giảng sư giảng hay, danh tiếng thì dĩ nhiên là đi đâu cũng được người trọng vọng, tán thán, cung kính, vây quanh. Lúc này trí tuệ phải đủ cao, công phu tu tập phải đủ dày thì thầy mới giữ được tâm khiêm hạ như đất bụi. Bằng không sẽ bắt đầu thấy mình quá hay, quá tài giỏi, và khi thấy mình hơn người rồi thì ngang đó tan vỡ hết công đức, đổ vỡ hết sự nghiệp tu hành.

Đành rằng tu thì phải có tiến bộ, rồi khi có đạo lực, có bề dày tu hành thì phải đóng góp, phải cống hiến thật nhiều cho đạo và phải giáo hóa được chúng sinh. Đó là điều bắt buộc. Nhưng ở trên ngôi cao ngất ngưởng mà đừng bao giờ thấy mình ở trên ai cả thì mới giữ được đạo đức để đi tiếp, nếu không sẽ lập tức bị lui sụt lại. Cho nên, làm sao để đạt được tâm lý “hiền như cỏ, nhỏ như trái sung” là cả một sự phấn đấu hết sức vất vả, bởi khi quả báo lành đến và đưa mình lên một vị trí cao, chúng ta rất khó giữ được tâm khiêm hạ như lúc ban đầu. Mới nghe thì dễ nhưng tới lúc nhận được sự cung kính, được ngưỡng vọng, hậu đãi quá nhiều thì thường mọi người đều bị động tâm kiêu mạn rồi đổ vỡ hết. Nên chúng ta mới phải nói với nhau để tài này để mỗi người tự chuẩn bị trước cho cuộc đời của chính mình, tránh phạm sai lầm đổ vỡ về sau, rất uổng phí.

Tất cả những ai tu hành, đã tin vào nhân quả, đã siêng năng lạy Phật, tọa thiền, gắng tránh từng điều tội, chắt mót từng chút phước lành mỗi ngày thì buộc phải tiến lên, đóng góp được nhiều, địa vị phải lớn và phước càng ngày càng dày thêm.

Như có một Phật tử hiền lành, cả đời giữ giới, tu tập nghiêm chỉnh, tới lúc gần mất, bà báo trước về cái chết cho con cháu hai ngày. Dù bị khối u trong não nhưng bà không hề bị mê mờ, vật vã vì bệnh tật, ngược lại đã ra đi trong thanh thản. Con cháu bà kể lại rằng lúc sống mỗi ngày bà đều lễ Phật 300 lễ, và đến mùa an cư của chư Tăng thì bà ăn chay trường. Cuộc đời bà không có gì cao siêu, cũng không tích lũy được nhiều phúc lắm, chỉ sống rất hiền lành, giữ bổn phận của người Phật tử thuần thành, nhu thuận, hiền lành và thường lễ kính Phật. Vậy mà báo trước được ngày mất và ra đi trong an lành. Còn những vị thiền sư thì có thể báo trước ngày mất cả năm.

Như cụ bà trên, sau khi chết nếu không lên cõi trời thì chắc chắn cũng sẽ tái sinh vào gia đình giàu sang quyền quý nơi cõi người. Mà Phật tử biết tu thì hầu hết đều được như vậy, biết tu tập thì phước sẽ lớn lên từng ngày. Tuy nhiên có người phước tăng lên thì từ từ sẽ tiến lên nữa, cho đến khi vượt lên cõi Thánh siêu phàm.

Lại có người vừa lên được một chút đã rơi xuống, chẳng hạn, kiếp này mới được giàu một chút, kiếp sau đã rơi lại vào cảnh nghèo hèn; hoặc kiếp này làm chức lớn một chút, kiếp sau rớt lại thành người tầm thường. Cái khác nhau giữa người tiến lên mãi và người lui sụt giữa chừng là gì? Chính là chỗ có tiếp tục thấy mình nhỏ hay không, có tiếp tục giữ chặt tâm niệm thấy mình tầm thường như cỏ rác cát bụi hay không mà thôi.

Hiểu điều này để chúng ta giữ chặt tâm mình trong sự khiêm cung, kín đáo. Những kiếp sau tái sinh lại chúng ta sẽ quên hết mọi điều, nhưng xin hãy giữ trong tâm điều đạo lý cực kỳ quan trọng “lúc nào thấy mình cũng nhỏ như đất bụi mà thôi”. Như vậy dù sinh vào gia đình quyền quý, dù ở địa vị cao, dù thành công xuất sắc được nhiều người nể trọng ta vẫn giữ được lòng khiêm cung để tiến lên mãi, tiến lên cho đến vô tận vô biên, đạt được Thánh vị giải thoát cao siêu. Bằng không thì cứ lên được một chút là ta lại bị tâm kiêu mạn kéo rớt xuống lại. Và nếu cứ tiến rồi lui như vậy thì bao lâu ta sẽ giải thoát? Câu trả lời là không bao giờ.

Như vậy cái khác nhau giữa người tiến lên rồi tiến lên nữa, và người tiến lên rồi rớt lại chỉ là “có thấy mình nhỏ hay không”.

Anh hùng như chiến tướng

“Hiền như cỏ – nhỏ như trái sung” và phải có thêm về thứ ba “Anh hùng như chiến tướng” thì mới làm thành một nội tâm viên mãn.

Thông thường, sự hiền lành dễ làm ta trở nên nhu nhược. Nhiều người cứ nhắm cái hiền lành mà tu mãi rồi trở thành nhu nhược lúc nào không hay. Thấy chuyện sai trái của người khác không dám lên tiếng vì sợ mất lòng, thấy người vô tội bị ức hiếp cũng không dám bênh vực. Và như vậy, tâm hồn người này đã bị gãy phân nửa rồi.

Nhu nhược là một lỗi mà chúng ta rất hay phạm phải, và điều này sẽ làm cho nội tâm của ta không thể viên mãn hoàn toàn mà trở thành một vị Thánh cao siêu được.

Mà không nhu nhược nghĩa là gì? Nghĩa là thấy điều sai trái thì không bỏ qua, luôn tìm cách làm gì đó, nói gì đó, tác động gì đó để ngăn chặn, hóa giải, để cho trên cuộc đời này từ từ bớt đi điều xấu ác.

Thông thường khi tu tập hiền lành chúng ta luôn nhường nhịn, tự mình chẳng bao giờ muốn hơn thua với ai, như có ai đó từng nói một câu rất ý vị:
“Ai nhất thì tôi thứ nhì
Ai mà hơn nữa, tôi thì thứ ba.”

Nhưng nhịn mà không được nhu nhược. Nghĩa là ta vẫn hiền lành, khiêm tốn nhưng phải khôn ngoan, cứng rắn, quyết không làm điều sai, không để điều sai quấy lộng hành. Như thế gọi là “Hiền như cỏ, nhỏ như trái sung, anh hùng như chiến tướng”. Đó mới là một nội tâm viên mãn. Cuộc đời là vậy, luôn có những tâm lý trái ngược nhau nhưng bổ sung cho nhau, tạo thành sự hoàn hảo trong nội tâm một bậc Thánh. Giống như viên kim cương có nhiều mặt, nhìn tưởng như đối lập nhưng chúng thống nhất với nhau trong một tổng thể, làm nên sự hoàn hảo không tỳ vết của một viên kim cương giá trị.

Tác giả:
Janna