Hãy nhớ rằng gia đình không phải là cái tổ kén để ta đóng mình trong

đó và quên hết cuộc đời, bởi nếu vậy thì cái tổ kén này sẽ hư hao tan biến không bao lâu. Gia đình không phải là tất cả, gia đình chỉ là tổ ấm, là cái nền tảng để con người dựa vào đó mà vươn tâm bước ra thương yêu, phụng sự, hy sinh cho cộng đồng, cho đất nước. Nếu ta sống được như vậy, tổ ấm gia đình ta tự nhiên sẽ yên vui, bền vững.

Lời hay về hôn nhânTác giả: Janna Quotes6 thg 11, 2026

Vợ chồng cùng nhau bước đi giữa khung cảnh thiên nhiên thanh bình, tượng trưng cho tình yêu bền vững, sự tôn trọng, trách nhiệm và hạnh phúc gia đình.

XÂY DỰNG HẠNH PHÚC TRONG HÔN NHÂN

Rõ ràng có quá nhiều yếu tố đe dọa đến hôn nhân, do đó hôn nhân chưa bao giờ là “yên bề gia thất” hay “bến bờ hạnh phúc”. Không thể nói là “con gái mười hai bến nước, trong nhờ đục chịu, ghé vào bến nào rồi yên bến đó”... Thật ra ghé vào bến nước nào thì cuộc đời cũng bắt đầu đối diện với nhiều nguy cơ trước mắt. Người nào cũng thế, khi lập gia đình là đang giong thuyền vào biển lớn, không biết sóng gió phía trước là thế nào, tất cả đều bất an, bấp bênh. Dù vậy, thực tế rất ít người có đủ căn duyên xuất gia, đa số khi trưởng thành rồi đều phải có tình yêu và tiến đến hôn nhân. Nhưng nếu không biết tu tập, những nỗi khổ trong hôn nhân sẽ đè nặng lên cuộc đời ta, bởi gia đình không phải là nơi đảm bảo cho sự bình yên, hạnh phúc của cuộc đời như ta mơ mộng khi mới yêu nhau. Nó ẩn chứa quá nhiều nguy cơ.

Hiểu điều này rồi ta có hai hướng giải quyết: một là sống đời độc thân, hai là đi xuất gia. Còn nếu không thể sống độc thân được, cũng không thể đi xuất gia được mà phải lập gia đình thì hãy cố gắng xây dựng gia đình mình cho hạnh phúc, bởi cái nền tảng này có vững vàng rồi ta mới yên tâm mà tạo công đức, yên tâm mà đóng góp điều gì đó cho xã hội, đất nước và đạo pháp.

Bằng không, nếu gia đình xào xáo bất an chúng ta sẽ khó mà xây dựng được sự nghiệp, mà sự nghiệp của cuộc đời ta cũng chính là điều ta đóng góp vào cho đất nước. Trong khi làm giàu, dựng nên cơ nghiệp cho chính mình, các doanh nhân cũng đã tạo ra công ăn việc làm cho rất nhiều người, đóng thuế cho Nhà nước, đóng góp vào cho sự phồn vinh của xã hội. Nên ngày nay Nhà nước vinh danh những doanh nhân thành đạt là vì thế. Nhưng muốn có sự nghiệp như vậy thì gia đình họ phải ổn định, hạnh phúc trước. Hay người Phật tử cũng vậy, gia đình phải ổn định thì chúng ta mới có thời gian tu tập, đến chùa, phụ giúp quý tăng ni làm những việc tốt đẹp cho Phật pháp. Do đó, nếu ta không sống độc thân được, cũng không đi tu được thì buộc phải tìm cách xây dựng gia đình mình cho hạnh phúc. Đây là quan điểm rất chính xác.

Thêm nữa, cả người vợ và người chồng không phải là bậc thánh đã hoàn toàn sạch lầm lỗi, bởi bậc thánh thì không lập gia đình. Nên khi yêu ai thì ta phải hiểu rằng cả người đó và ta đều không hoàn hảo, đều còn nhiều điều bất toàn. Mà nếu hai con người này gắn kết cuộc đời lại với nhau thì chắc chắn không tránh khỏi xung đột, bất an, đau khổ. Hai con người chưa phải là thánh, còn nhiều khuyết điểm sống bên cạnh nhau mà đòi hỏi phải hạnh phúc, điều này dường như chỉ có trong thơ, nhạc mà thôi.

Anh hứa đưa em về nơi chân trời tím
Gom hết mây hai đứa xây lâu đài yêu
Xin không thiếu trăng vàng trên tóc em
Khi ánh sao rơi đầy mắt người yêu...

Chỉ là ước mơ xa vời! Vì vậy ta có thể kết luận mà không bao giờ sợ sai: “Hôn nhân thường là đau khổ”. Hôn nhân hạnh phúc thì tỉ lệ rất thấp và đòi hỏi phải có điều kiện. Điều kiện này là gì?

Thứ nhất là tu tập.

Để hôn nhân được bình yên, hạnh phúc thì ta phải biết rõ những nguyên nhân nào gây đổ vỡ, sóng gió, bất an, rồi bình tĩnh vượt qua từng điểm. Ở trên chúng ta đã nêu ra rất nhiều nguyên nhân, mà yếu tố đầu tiên chính là tình yêu. Tình yêu đưa ta đến hôn nhân nhưng cũng chính tình yêu đưa ta đến đau khổ. Đó là nguyên tắc, nguyên lý. Chúng ta đã chứng minh rằng khi yêu ai thì ta trở nên ích kỷ, đòi hỏi, ghen tuông và người được ta thương yêu cũng tăng trưởng bản ngã, có thể trở nên nhõng nhẽo, hung dữ, đanh đá. Cho nên tình yêu đưa đến hôn nhân, mà tình yêu cũng đưa đến đau khổ.

Muốn cuộc hôn nhân hạnh phúc, ta phải hóa giải điều này trước, hóa giải bớt cái ích kỷ, cái bản ngã tăng trưởng trước. Hãy lên chùa, chưa phải để xuất gia, mà để quy y tam bảo, lễ Phật, học hỏi đạo lý, tu tập hạnh từ bi, tu tập thiền định. Vì sao vậy? Vì khi ta tu tập lòng từ bi, lòng ta thương yêu được mọi người thì cái ích kỷ trong tình yêu bớt đi, ta bớt khó chịu, bớt hẹp hòi, đòi hỏi, ghen tuông. Như vậy hôn nhân bớt căng thẳng đi rất nhiều. Còn khi biết ngồi thiền nhiếp tâm cho thanh tịnh thì lòng mình cũng dần trầm tĩnh, không còn cái nóng giận, tham, sân vô lý bất ngờ trỗi dậy. Đối trước những điều trái ý nghịch lòng, nhất là trước cái lỗi của người bạn đời mình vẫn bình thản, bình tĩnh giải quyết được chứ không quăng bể đồ đạc, nói những lời thô bạo nặng nề như trước kia.

Cũng nhờ tập ngồi thiền, quán từ bi, biết cuộc đời là vô thường, hiểu lý nhân quả, hiểu sự luân hồi của nhiều kiếp mà trong nhiều tình huống éo le, ngang trái chúng ta có sức mạnh để giữ lòng mình bình thản. Ví dụ, một người vợ đã thú thật với chồng là mặc dù rất thương chồng, rất chung thủy nhưng cô bỗng xao động trước người đàn ông khác. Cô không biết lý do tại sao, cho dù bản thân cô không hề muốn. Bình thường một người chồng khi nghe vợ kể như thế sẽ dễ ghen tuông, tức giận, kết tội vợ là người phụ nữ trắc nết không đoan chánh. Nhưng vì hiểu đạo, người chồng này hiểu ngay rằng vợ mình với người đàn ông kia đã có duyên nợ với nhau từ kiếp xưa, bây giờ vô tình gặp lại thì tình cũ khởi lên mặc dù cô vợ không hề muốn.

Ai cũng trải qua nhiều kiếp luân hồi, mà trong nhiều kiếp đó người ta phải thay vợ đổi chồng, đó là chuyện bình thường. Khi bất ngờ gặp lại người đã từng là vợ, là chồng của mình những kiếp xưa thì người ta không tránh khỏi cái xao xuyến bồi hồi. Trong trường hợp này người vợ đã thành thật với chồng, còn người chồng cũng bình tĩnh giúp vợ vượt qua. Ông nói: “Anh rất thương em, anh cũng hiểu sự yếu lòng của em là do nghiệp duyên của em với người kia. Vì vậy hãy cùng anh lễ Phật, sám hối để cùng vượt qua, và em nên tránh mặt người kia”. Vì biết Phật pháp, tin nhân quả, luân hồi nên anh này không cằn nhằn trách cứ, không ghen tuông, lúc nào cũng bao dung, che chở, bảo vệ cho vợ mình tránh những tình cảm lạ. Nhờ đó mà họ giữ lại được cuộc hôn nhân của mình.

Nên chính sự tu hành theo Phật pháp, tọa thiền, quán từ bi sẽ làm cho ích kỷ lắng xuống, ái luyến cũng nhẹ bớt, mà trí tuệ lại tăng trưởng. Từ đó ta không làm việc hợp lý hơn nên hạnh phúc sẽ lâu bền hơn.
Mỗi một ngày là một mùa xuân mới
Kể từ khi con đến với đạo thiêng
Bỏ dần đi những mộng tưởng tư riêng
Vơi bớt hẳn những muộn phiền phi lý...

Điều thứ hai là sống có trách nhiệm

Khi biết tu tập để bản ngã nhẹ đi, lòng từ bi lớn hơn thì tự nhiên người ta cũng chịu cực, chịu khổ để sống có trách nhiệm với vợ, chồng mình, với con cái, với gia đình hai bên hơn... và giữa họ xuất hiện cái gọi là ân nghĩa. Chính cái ân nghĩa thiêng liêng này mới là điều gắn kết hai người họ cho đến ngày nhắm mắt. Ân nghĩa mới là giá trị, còn tình yêu của tuổi trẻ chỉ là tạm bợ, sẽ qua mau theo tuổi đời. Nên khi thấy hai người yêu nhau đến đòi sống đòi chết, ta biết rằng điều đó thật sự không quan trọng, chừng nào họ sống có đạo đức, có trách nhiệm với nhau, với hai bên gia đình, với cả cộng đồng chung quanh thì ta mới hy vọng rằng họ sẽ gắn bó với nhau đến cuối đời.

Và hãy nhớ rằng sống vô trách nhiệm, không cần biết đến ai thì mới nhàn nhã được, còn người sống có trách nhiệm sẽ luôn cực nhọc hơn vì phải lo lắng cho nhiều người, tuy nhiên sẽ có phần thưởng về sau. Trong cuộc đời có những người chỉ thích hưởng thụ cho cá nhân mình, không lo cho gia đình, dù lúc trẻ họ sung sướng thật nhưng về già lại rất khổ, không ai ngó ngàng đến như thế là họ đang tự đào hố chôn mình, họ sẽ không bao giờ có hạnh phúc trong cuộc sống này. Còn người đạo đức, sống có trách nhiệm, biết chăm lo cho người thân và nhiều người khác trên cuộc đời này thì về già lại có cái phúc được phụng dưỡng chu đáo, được người đời kính nể.

Nên khi đã lập gia đình rồi, ta đừng bao giờ để mình biến thành một kẻ vô tích sự. Nghĩa là lúc nào ta cũng sống có trách nhiệm, đóng góp nhiều cho gia đình, chứ không phải sống như cái bóng vật vờ hưởng sự lo toan của người khác, nếu như vậy phước của mình cũng sẽ tổn rất nhanh. Ông bà ta đã nói “Của chồng công vợ” là vậy, ai cũng phải có cái gì đó đóng góp vào để cùng tạo nên mái ấm gia đình. Mà chính nhờ sống có công, có trách nhiệm như thế mà ta mới có giá trị giữa gia đình, họ hàng, xóm làng, giữa cả xã hội này.

Thứ ba: Đối xử với nhau như khách

Sau khi cưới nhau, nhiều người đã xuất hiện tâm lý chủ quan, xem thường vì nghĩ người kia chắc chắn là của mình rồi. Dần dần họ không kiềm chế lời ăn tiếng nói, dễ dàng buông những lời gay gắt, thô bạo làm tổn thương nhau. Thật là sai lầm tai hại. Người khôn ngoan là người khéo léo giữ gìn như ngày mới thương nhau.

Một lần chúng tôi đến gặp hai vợ chồng chừng trên năm mươi tuổi, vì công việc nên chúng tôi phải ngồi làm việc cùng người chồng cả ngày. Lúc đó mới vô tình phát hiện vợ chồng ông đối xử với nhau như mới yêu nhau ngày hôm qua, trong khi con cái đều đã trưởng thành cả. Họ nói với nhau những lời nhã nhặn, biết cảm ơn khi nhờ người kia làm điều gì. Chúng tôi rất ngạc nhiên, lần sau đến hỏi lại thì mới hay hai vợ chồng kia được ca ngợi về hạnh phúc gia đình đến mức người ta thỉnh thoảng lại mời họ đi thuyết trình về vấn đề này. Tìm hiểu thêm, chúng tôi được biết rằng họ luôn giữ nguyên tắc: dù đã về sống cùng nhau rồi thì vẫn đối xử với nhau như người khách mới đến nhà, không bao giờ nói những lời suồng sã. Họ nâng niu, vun vén, giữ gìn như ngày đầu mới quen: “Phút đầu gặp em, tinh tú quay cuồng, lòng đang giá băng, bỗng ngập tràn muôn tia nắng!” Họ giữ gìn hôn nhân, gia đình bằng điều đó. Còn nếu ai ỷ người kia là của mình rồi xem thường, nói những lời bậy bạ thô bạo thì cái hạnh phúc trong hôn nhân vốn mong manh lại càng dễ đổ vỡ rồi vụt mất.

Có những trường hợp người chồng gia trưởng, bắt vợ hầu mình như một nô lệ thì hạnh phúc cũng không thể nào tồn tại nổi. Hoặc người vợ ỷ mình tài giỏi rồi lấn lướt chồng thì hôn nhân cũng rỗng không. Có thể do oan trái, do món nợ gì đó từ những kiếp xưa khiến bây giờ người này hay bắt nạt, lấn lướt người kia, nhưng ai cũng phải phải kiềm lại, giải nghiệp cho hết, còn nếu cứ tiếp tục lấn lướt thì sau này quả báo phải trả là vô cùng khó chịu.

Thứ tư: Bao dung trước sự lạc lòng của vợ hoặc chồng.

Qua nhiều kiếp luân hồi ai cũng phải thay vợ đổi chồng rất nhiều lần, vì vậy kiếp này dù đã có vợ, có chồng nhưng người ta vẫn có thể xao động, lạc lòng với người nào đó đã từng có duyên xưa với mình. Ở đây người vợ, người chồng phải hiểu về nghiệp duyên, Nhân quả để bao dung cho người bạn đời, giúp người bạn đời của mình vượt qua những tình cảm lạ.

Chúng ta đã nói rằng cái duyên vợ chồng bắt nguồn từ những kiếp xưa với rất nhiều nguyên nhân khác nhau. Ví dụ, kiếp nào đó người vợ là một công nương quyền quý, còn người chồng chỉ là một cận vệ, một người hầu đúng nghĩa. Hai giai cấp hoàn toàn chênh lệch nhau. Người cận vệ này bên ngoài vẫn giữ lễ nghi phép tắc nhưng trong lòng thì ngày nhớ đêm thương nhớ người công nương, còn cô công nương không hề để ý đến anh vì cô là cành vàng lá ngọc. Cô đang mơ về một hoàng tử phương xa, mơ ngày nào đó hoàng tử oai vệ đẹp đẽ sẽ giắt trên lưng thanh kiếm, cưỡi con ngựa bạch với túi lục lạc kêu leng keng, tiếng vó ngựa lóc cóc trên đường, đằng sau là một đoàn tùy tùng... đến xin cầu hôn cô.

Nghe kể chuyện ngày xưa
Có một nàng công chúa
Trong vườn hoa mùa xuân
Vấn vương bao nỗi buồn.

Khi hoàng tử cầu hôn
Với muôn ngàn châu báu
Nhưng nàng không màng đâu
Trái tim luôn buồn rầu.

Đó là chuyện ngày xưa. Đến khi cô lấy chồng, người cận vệ vẫn xin theo để hầu. Và khi theo hầu, cái công sức anh bỏ ra đã vượt hơn số tiền lương hàng tháng mà anh nhận được. Theo nhân quả, cô kia mắc nợ người cận vệ dần dần mà không hay. Qua nhiều kiếp luân hồi, đến kiếp này trở lại cô vẫn sinh ra trong một gia đình giàu có vì cái phước của cô còn kéo dài, còn anh cận vệ khi xưa chỉ sinh ra trong một gia đình trung lưu vừa phải, tuy nhiên vừa gặp nhau là cô gái này đem lòng thương yêu liền dù gốc gác không đồng nhau. Cũng chỉ bởi món nợ ngày xưa, ở kiếp xưa cô đã nhận tình cảm và sự hầu hạ của anh quá nhiều, nó vượt hơn số tiền lương mà cô đã trả.

Đôi khi ta gặp những cặp vợ chồng mà cái phước của hai người quá chênh lệch nhau, cô vợ thì nguồn gốc cực kỳ quyền quý, còn ông chồng thì xuất thân cực kỳ nghèo khổ bần hàn, nhưng tại sao họ yêu nhau? Đó là một bí ẩn của nhân quả, và ta phải hiểu nhân quả thì mới lý giải được. Họ sống với nhau được là vì có duyên nợ, chỉ đến khi cái nợ đã hết thì họ mới bỏ nhau.

Hoặc có người vào đời xưa là một chiến tướng oai hùng, trong một trận đánh đã bị quân địch đánh bại rồi bắt giam. Có một cô gái tuy là thân phận cung nữ nhỏ nhoi nhưng vì tin cuộc chiến đấu của người tráng sĩ kia là chính nghĩa, cô đã bất chấp mạng sống, bất chấp hiểm nguy lẻn vào nhà giam mở cửa giải cứu cho người tráng sĩ. Người này vượt ngục trong đêm tối và không thể mang theo cô gái. Sau khi sự việc được điều tra, cô gái đã bị xử tử. Nghe tin, lòng người tráng sĩ thương cảm không nguôi, cứ nhớ về người con gái đã vì mình mà phải chết.

Sau này anh chiến đấu thắng trận rồi có vợ, có con, tuy nhiên niềm thương nhớ, biết ơn cô gái kia thì không bao giờ hết cho đến ngày chết. Như vậy đến kiếp nào đó gặp lại, chắc chắn “Trong đôi mắt anh, em là tất cả, là niềm vui, là cuộc sống anh ước mơ”. Khi đó họ lấy nhau, thành vợ thành chồng dù cho nhìn vào hai người ta thấy ngay cái phước rất chênh lệch, một người còn mang phất nét oai hùng, sang trọng còn người kia thì ân hận thủ thường. Cái ân nghĩa bí mật từ kiếp xưa đã an kết họ mà ta không ngờ được. Còn hôn nhân có kéo dài không là còn tùy vào họ sống với nhau có đạo đức, có trách nhiệm hay không. Nhưng nhân quả là như thế.

Qua nhiều kiếp luân hồi, ai cũng phải thay vợ đổi chồng, vì thế tình cảm thường yêu với nhau ở kiếp này không bao giờ là ổn định. Ta thương người này thật lòng, nhưng khi gặp ai đó ta vẫn không thể không thương, chỉ bởi vì người đó cũng từng là vợ, là chồng của mình trong những kiếp xưa, mà luân hồi thì như rổ rá sàng đất vậy, rất đá lọt sàng rơi vài lung tung. Cũng vậy, kiếp này ra rơi vào cái éo le ngang trái là gặp những mỗi duyên xưa trong cùng một kiếp. Chứ nếu kiếp này chỉ gặp người này, qua kiếp sau chỉ gặp người khác thì tình cảm sẽ trọn vẹn. Thế nên, nếu không khéo tu thì đời ta sẽ vô cùng rối rắm, càng lúc càng đau khổ.

Kim Dung có dựng lên một nhân vật “chung thủy tuyệt đối” là Tiêu Phong. Tiêu Phong là bang chủ cái bang, sau này khi phát hiện ra Tiêu Phong là dân của người Hồ phương Bắc, người Hán đã tẩy chay Tiêu Phong. Tiêu Phong phải trở ra phương Bắc sinh sống. Trên đường đi anh gặp một cô gái tên A Châu, hai người yêu nhau và thề non hẹn biển. Nhưng trong một lần giải quyết chuyện tình cảm éo le ngang trái, A Châu đã tự nhận cái chết. Và Tiêu Phong ôm thương nhớ suốt đời, không ai thay thế được vị trí của A Châu trong trái tim Tiêu Phong nữa. Sau này em ruột của A Châu là A Tử đã tìm đến mong thay thế chị mình để mang một chút hơi ấm tình yêu cho anh rể hụt của mình, nhưng cũng không bao giờ giờ thay thế được. Trong truyện này có câu: “Mãi mãi chỉ có A Châu, muôn đời sau chỉ có A Châu mà không thể một người nào nữa”, cho tới ngày ông chết thì đúng là chỉ yêu một người đó đã chết.

Tình yêu đó là chung thủy tuyệt đối và cực kỳ đẹp, đẹp như bức tranh đẹp nhất trên đời, nhưng nó chỉ có trong tiểu thuyết thôi, hiếm ai có thể giữ gìn được bởi nhân quả vô cùng phức tạp, luôn luôn chi phối, đưa đẩy ta vào những hoàn cảnh, những tình cảm mà ta không ngờ được. Và ở đây đòi hỏi sự bao dung, như ta đã nhắc đến câu chuyện về người chồng hiểu Phật pháp đã giúp vợ mình vượt qua tình cảm lạ chứ không hờn trách, ghen tuông, chửi mắng.

Thứ năm là nhận lỗi về mình

Sẽ có vô số tình huống xảy ra trong hôn nhân, nhưng có một chìa khóa vàng, một nguyên tắc là luôn luôn để tránh xung đột, giữ gìn hạnh phúc là luôn nhận lỗi về mình. Đây là nguyên tắc chính (còn nhiều vấn đề khác nữa, nhưng trước hết đó là nguyên tắc chính). Khi người vợ, người chồng không bao giờ nhận lỗi về mình, gia đình rất dễ rạn nút. Những người đã có gia đình hãy nghiệm lại xem trong suốt cuộc sống của mình, bao nhiêu lần mình biết nhận lỗi về mình, bao nhiêu lần mình kết tội người kia? Và ta để ý có phải khi ta kết tội người bạn đời của mình thì càng lúc càng xung đột, rạn nứt, còn khi ta khéo nhận lỗi về mình thì gia đình êm ấm hơn không.

Người tiếp viên trên máy bay, người phục vụ ở các điểm tham quan du lịch luôn miệng nói xin lỗi, nhận lỗi về mình bởi đó là đạo đức, mà cũng là công thức, là chìa khóa để làm đẹp lòng nhau. Không có gì hay bằng khi có lỗi mà biết nhận lỗi. Tuy nhiên, người ta áp dụng nguyên tắc vàng đó trong kinh doanh, trong dịch vụ, thương mại mà lại quên áp dụng trong hôn nhân. Chứ nếu người vợ hoặc chồng luôn biết nhận lỗi thì gia đình đỡ xung đột hơn rất nhiều. Hai con người còn đây khuyết điểm mà sống chung với nhau thì làm sao tránh được bất hòa, xung đột, nhưng cái quý là ta phải hạ cái bản ngã của mình xuống để nhận lỗi về mình.

Có điều rất lạ là ngày xưa hôn nhân do cha mẹ sắp đặt nhưng lại rất bền, người ta ít bỏ nhau. Còn bây giờ giới trẻ là “self-service”, tự phục vụ, tự đi tìm nhưng lại bỏ nhau rất nhanh. Tại sao vậy? Vì ngày xưa con cái rất vâng lời cha mẹ, mà khi ngoan ngoãn, thường nép mình trong lời dạy, trong mệnh lệnh của cha mẹ thì bản ngã của trẻ rất nhỏ. Đến khi trưởng thành lấy vợ lấy chồng rồi, những con người bản ngã nhẹ như thế sống với nhau sẽ dễ hòa thuận, ít xung đột nên hôn nhân bền vững. Còn trong thời đại mới này người ta luôn vẫy vùng đi tìm sự tự do, mà trong cái khát khao đó chứa đầy bản ngã, sự nông nổi. Và những con người bản ngã lớn khi sống với nhau thì không bao giờ tránh khỏi xung đột, đổ vỡ cả.

Thứ sáu: Tôn trọng nhau

Trong thiên nhiên tồn tại sự phân công giữa nam và nữ chứ không phải hoàn toàn bình đẳng. Người phụ nữ yếu đuối hơn, phải mang nặng đẻ đau và giá trị của người phụ nữ nằm ở sự tiết hạnh, đoan chính. Còn người đàn ông khỏe mạnh hơn, không phải chịu sự cực nhọc của thai sản nên giá trị của người đàn ông là ở cái tinh thần, trách nhiệm với gia đình. Thiên nhiên đã quy định như vậy. Ta không thể buộc người phụ nữ phải gánh vác gia đình, cũng không thể bắt người đàn ông phải dịu dàng, lo việc nội trợ được. Thiên nhiên đã phân công rõ ràng như vậy.

Tuy nhiên, dù bất bình đẳng nhưng ta phải tôn trọng nhau, bởi đó là đạo đức, là văn minh của loài người. Còn khi ta không tôn trọng nhau cũng tức là ta không có văn minh, không có đạo đức của loài người. Ở những xã hội sơ khai, man rợ, thân phận người phụ nữ bị xem thường, chà đạp thảm thương. Hoặc một số nơi người đàn ông được quyền lấy bốn, năm vợ, còn người phụ nữ chỉ được xem như công cụ của người đàn ông... Đó là những xã hội chưa văn minh.

Ngược lại, ở những xã hội văn minh thì "lady first" (phụ nữ trước tiên). Chẳng hạn người đàn ông đang ngồi mà thấy người phụ nữ bước vào là lập tức đứng lên nhường chỗ. Người ta tôn trọng, ưu ái cho phụ nữ như vậy vì người nữ yếu đuối hơn. Tôn trọng, nâng niu người yếu sức hơn mình - đó là dấu hiệu của văn minh, của đạo đức. Còn ỷ sức mạnh, ỷ vai u thịt bắp để chèn ép kẻ yếu thế thì đó là dấu hiệu của sự thiếu văn minh, kém đạo đức.

Trong tự nhiên đã có sự phân công rõ ràng giữa nam và nữ, trong gia đình cũng có sự phân công khác nhau như vậy, do đó ta phải biết tôn trọng nhau và bổ sung các tính chất cho nhau. Người chồng phải tôn trọng vợ vì biết người phụ nữ sức yếu, phải chịu mang nặng đẻ đau để ta kính trọng tiết hạnh đoan chính, đó là điều đáng để ta kính trọng. Người vợ cũng vậy, biết rằng người chồng mình mạnh mẽ, có trách nhiệm, biết lo lắng cho gia đình, đó cũng là điều để ta kính trọng. Chứ đừng nói: “Sao anh không dịu dàng giống em? Không biết giặt đồ, nấu cơm giống em?...” bởi mỗi người đã được phân công khác nhau.

Thứ bảy: Phật hóa lẫn nhau

Nếu hai vợ chồng cùng tu hành thì thật là điều may mắn, bởi họ cùng biết sửa chữa lỗi lầm, cùng làm nhẹ bớt cái ái luyến, vị kỷ, biết làm tăng trưởng lòng từ bi, sự nhẫn nhục, nên hôn nhân gia đình bỗng nhẹ nhàng, hạnh phúc hơn rất nhiều.

Có hai vợ chồng cãi nhau, người chồng giận đến nỗi không thèm nói chuyện với vợ nữa. Nhưng người vợ nhìn đồng hồ thấy đúng bây giờ rồi là bỏ hết mọi chuyện, mặc áo tràng đến bên bàn thờ thắp nhang, lạy Phật. Thấy vợ mình khiêm cung, thiết tha lễ Phật, người chồng bỗng nhiên hết giận. Dù trách vợ không đúng quan điểm với mình trong chuyện làm ăn, nhưng khi thấy vợ quỳ lạy Phật là bao nhiêu cơn giận của ông tan biến cả, ông thấy thương vợ lại ngay. Đó là hai vợ chồng đồng lòng tu hành. Còn nếu một người hiểu đạo, một người không hiểu đạo thì sao? “Không lo xin lỗi tôi, không lo cho tôi ăn uống mà giờ này còn đi lạy Phật”... lại gây gỗ thêm. Nên nhờ việc cùng tu hành mà gia đình được ấm êm là vậy.

Vì thế người Phật tử khi yêu ai hãy lo Phật hóa họ từ đầu. Nghĩa là khi có ai vừa đến bày tỏ tình cảm với ta là ta phải tìm cách đưa họ về chùa quy y, khuyên họ nghe pháp, hướng dẫn họ tu tập. Sau này nếu có duyên đi đến hôn nhân thì ta đã Phật hóa xong rồi, còn nếu không có cái duyên này thì ta cũng đã làm được một điều phúc cho họ vì đã gieo vào lòng họ niềm tin với Phật pháp.

Có một cô Phật tử dẫn người bạn trai đến chùa quy y, sau đó hai người đã chia tay, dần dần chỉ một mình cô đến chùa dự lễ. Nhưng 8 năm sau chúng tôi gặp anh kia quay lại thăm chùa, anh kể rằng khi anh vừa muốn chiếm cảm tình của cô là được cô đưa lên chùa quy y ngay, dù sau này hai người không đến với nhau được, nhưng anh cũng đã được quy y, biết đến đạo Lý Phật dạy. Nhờ duyên này mà anh đã trở lại chùa, dần dần tập tu hành, tăng trưởng duyên lành với Phật pháp pháp rất là hay! Con nếu tiến đến hôn nhân thì cả hai đều có trong tim đạo lý của Phật, đã biết tu hành, như vậy gia đình sẽ ấm êm, vững bền. Nên cha mẹ hãy nhắc nhở con cái mình: hễ ai muốn đến làm bạn với con thì con phải dắt lên chùa quy y trước cho “bảo đảm”, rồi từ từ tính sau.

Thứ tám: Cùng nhau làm điều phúc thiện

Hôn nhân yêu cầu tinh thần trách nhiệm rất cao, còn tình yêu chỉ là cảm xúc nhớ thương, có khi chỉ là cảm giác thích thích rồi cũng thành cuộc tình nào đó. Vì vậy hôn nhân đòi hỏi đạo đức, còn tình yêu đòi hỏi sự lãng mạn, nên ta thấy bao nhiêu thơ, văn, nhạc là ca ngợi tình yêu, chứ có mấy ai ca ngợi tình vợ chồng? Vì trong hôn nhân cần đạo đức, trách nhiệm, bản lĩnh cuộc sống, sự tận tụy; còn tình yêu thì chưa ràng buộc về trách nhiệm lắm nên người ta mới lãng mạn. Ai bước vào hôn nhân là nhận gấp đôi trách nhiệm, bởi phải lo thêm cho cả gia đình bên chồng, bên vợ của mình. Nếu gia đình bên kia tốt thì ta đỡ khổ, còn nếu gia đình bên kia rắc rối thì ta có thêm một gánh nặng, rất mệt cho tâm trí.

Dù đòi hỏi trách nhiệm trong tình yêu, hôn nhân tồn tại một nghịch lý là: Ta càng chăm chăm lo cho nó thì nó lại càng mau chết. Câu này này sẽ làm mọi người ngạc nhiên. Nhưng sự thật là vậy. Ví dụ, có tiền mà khu thư cất kỹ trong tủ thì đồng tiền cũng dần dần bị mất giá trị do lạm phát. Có câu chuyện vui về một anh chàng bị hôn mê 25 năm vì tai nạn. Sau khi tỉnh dậy và phục hồi trí nhớ, anh lập tức cầm tài khoản trong ngân hàng của mình còn bao nhiêu. Cô nhân viên trả lời: “Tài khoản của anh còn 4 triệu dollar”. Nghĩ rằng mình vẫn còn giàu chán, anh thở phào rồi cảm ơn, cúp máy. Ngay sau đó điện thoại lại reo, anh nhấc máy lên thì nghe thông báo: “Thưa ông, cuộc gọi vừa rồi của ông có giá trị 6 triệu dollar”. Đó là câu chuyện vui không có thật, nhưng cũng cảnh báo cho ta rằng đồng tiền mà cứ nằm yên mãi thì sẽ bị mất giá.

Tình yêu cũng vậy, khi hai người chỉ chăm lo cho nhau thì thời gian sau tự nhiên họ hết thương nhau. Tại sao vậy? Sở dĩ người ta thương nhau là vì ngày xưa họ đã mắc nợ nhau, cho nên nếu bây giờ họ cứ tập trung trả nợ, người này bới lại chén cơm, người kia múc quạt cho cơm, người kia ngủ, một lát người kia dậy quạt cho người kia ngủ... thì ba tháng sau họ bỏ nhau ngay vì nợ đã trả xong rồi. Nhân quả là vậy. Khi nợ đã hết tự nhiên người ta chán nhau mà không hiểu lý do tại sao.

Vậy điều gì khiến cho tình yêu bền vững? Chính là những việc làm vị tha, cao thượng bên ngoài không ngờ lại vun đắp cho tình yêu bên trong bền vững. Lạ như vậy! Nếu hai người cùng biết đi chùa, cùng khuyên làm điều phúc thiện, hoặc hai người cùng có cái tâm lo cho đất nước thì chính công đức bên ngoài đó lại vun đắp cho tình yêu bên trong. Đây mới là chìa khóa của hạnh phúc, chứ không phải là cứ sống cùng nhau, lo cho nhau mà hạnh phúc được kéo dài.

Hãy nhớ rằng gia đình không phải là cái tổ kén để ta đóng mình trong đó và quên hết cuộc đời, bởi nếu vậy thì cái tổ kén này sẽ hư hao tan biến không bao lâu. Gia đình không phải là tất cả, gia đình chỉ là tổ ấm, là cái nền tảng để con người dựa vào đó mà vươn tâm bước ra thương yêu, phụng sự, hy sinh cho cộng đồng, cho đất nước. Nếu ta sống được như vậy, tổ ấm gia đình ta tự nhiên sẽ yên vui, bền vững.

Chúng ta đã nói: khi gia đình kém phước quá, túng quẫn quá thì hạnh phúc khó mà tồn tại lập. Đó là lý do mà khi lập gia đình rồi chúng ta càng phải lo làm phước, để giữ cái phước cho gia đình nhiều năm sau. Nếu ta sống nhân nhân không lo tích lũy công đức thì ít năm sau khi phước cạn, gia đình ta sẽ càng lúc càng đi xuống, có khi đến bùng cùng nghèo mạt. Lúc đó ta không nuôi dạy con cái nổi nữa, chúng sẽ rất dễ hư hỏng. Vì vậy, ai cũng phải lo làm phước ngay từ buổi đầu mới lập gia đình.

Còn người nào nhờ tài sản, nhờ thế lực của gia đình rồi phất lên nhanh chóng, trong khi bản thân họ không đủ trí tuệ, không đủ đạo đức để làm chủ đồng tiền thì đồng tiền sẽ làm chủ lại họ, họ sẽ ỷ lại, sa vào hưởng thụ và gia đình tan vỡ. Nên người đệ tử Phật phải hiểu rõ lý về tiền bạc để làm chủ đồng tiền, dù nghèo ta cũng sống cho đúng, mà nếu cực giàu thì ta cũng không sai lầm.

Điều thứ chín: Kính trọng lẫn nhau

Sự kính trọng là nền tảng của tình yêu và hạnh phúc. Không bao giờ ta có thể yêu một người mà mình khinh bỉ. Phải quý trọng, phải có một chút kính trọng thì người ta mới yêu ai đó, mà kính trọng nhiều thì tình yêu càng sâu đậm. Đó là công thức, là nguyên tắc của tâm lý. Vị vậy khi đã bước vào hôn nhân, mỗi người phải làm sao giữ được sự kính trọng của người bạn đời đối với mình. Tức là từ khi lập gia đình, ta vẫn phải tiếp tục học thêm cái gì đó cho giỏi hơn, tu dưỡng cho đạo đức vững vàng, sáng tỏ hơn... để giữ gìn cái kính trọng của người bạn đời đối với mình.

Sai lầm nhất là lấy vợ, lấy chồng rồi chỉ còn lo làm ăn, buôn chài hoặc sống buông tuồng dễ dãi, không lo trau dồi thêm. Khi ta đứng yên, người kia sẽ mất dần sự kính trọng. Người vợ có thể nói: “Đã mười năm trôi qua mà anh vẫn vậy, không học được gì mới, nhân cách cũng không khá hơn...”, như vậy trong lòng bà có một chút xem thường rồi. Chúng ta nhớ như vậy, đứng yên tức là lui sụt. Nên khi lập gia đình rồi đừng tưởng rằng mọi việc đã xong, bởi thật sự mọi việc mới chỉ bắt đầu. Ai cũng phải tiếp tục trau dồi năng lực, trau dồi nhân cách đạo đức cho đến cuối đời. Rất nhiều người lập gia đình rồi là tưởng đã xong, sống cho qua ngày đoạn tháng, trở thành kẻ bê tha, nhân cách cứ sa sút dần dần mà không hay, sự kính trọng của người bạn đời đối với họ biến mất và hạnh phúc trong gia đình cũng không còn.

Vì vậy, một chia khóa vàng nữa để đảm bảo cho hôn nhân được hạnh phúc là cả hai cùng phải tu trau giồi, tự tu dưỡng để gìn giữ sự kính trọng lẫn nhau.

Cuối cùng là sự cân xứng về phước và đức.

Sự cân xứng giữa phước và đức là cực kỳ quan trọng. Có một người Phật tử trước đây là người làm thuê cho tiệm vàng. Không biết ông đã sống như thế nào mà bà chủ tiệm vàng thương ông đến mức buộc con gái mình phải lấy ông. Ta đoán rằng có thể ông quá tốt, quá hiền lành, trung thực. Sau này khi cha mẹ vợ qua đời, vợ chồng ông được thừa kế toàn bộ tài sản. Từ một người làm công, ông đã lấy được người vợ giàu sang rồi trở thành chủ của cả một cơ ngơi. Và suốt đời ông cứ sống nhẫn đức, đến khi gặp được Phật pháp thì lập tức tinh tấn tu hành. Người như vậy thật hiếm có và rất xứng đáng với những gì ông nhận được. Nên trong hôn nhân luôn đòi hỏi sự cân xứng về phước và đức là vậy.

Cũng có những trường hợp khác. Ví dụ, hai người yêu nhau thắm thiết, rồi chàng trai bỗng ngã lòng khi gặp được cô con gái của vị giám đốc cơ quan là người đẹp hơn, giàu hơn người yêu mình. Anh chia tay mối tình cũ, lấy cô kia về làm vợ. Ba tháng sau anh mới phát hiện ra cuộc hôn nhân của mình chỉ toàn đau khổ. Cái đau khổ này có hai lý do:

Lý do thứ nhất thuộc về nhân quả. Vì anh đã phụ bạc để chạy theo một cuộc hôn nhân giàu sang hoàn toàn không có tình yêu, tình nghĩa nên quả báo phải tới.

Nguyên nhân thứ hai là cái phúc không đồng nhau. Người con gái gia thế kia phước lớn, còn anh coi vậy chứ cái phước lại không bằng, đạo đức lại quá cạn...

Vì phước đức của họ không cân xứng nên chỉ ba tháng sau gia đình bắt đầu lục đục, hôn nhân trở thành như địa ngục. Cô kia lập tức khinh bỉ người chồng mà ba tháng trước cô đã yêu thương và quyết định cưới. Cô nói năng nói nhẹ, xem anh như người ở. Anh này đau khổ tột cùng, muốn quay về lại với người yêu cũ nhưng không bao giờ được chấp nhận nữa.

Hoặc chúng ta cũng nghe chuyện ngày xưa có người học trò nghèo ở miền quê xa xôi lặn lội lên kinh ứng thí, rồi được đỗ đầu của kỳ thi tiến sĩ (tức là đậu trạng nguyên). Sau đó vua đã gả công chúa cho người này. Thường trong những trường hợp như vậy thì hạnh phúc lại bền, vì sao vậy? Vì công chúa tuy là cành vàng lá ngọc, phúc đức tràn ngập nhưng người trạng nguyên này quá tài giỏi. Cái tài của người trạng nguyên đã cân đối được với cái phước của cô công chúa.

Ngày xưa đậu được trạng nguyên phải là người cực kỳ tài giỏi, giỏi nhiều mặt chứ không chỉ văn chương.
Đừng tưởng người đi thi tiến sĩ thời xưa chỉ ngồi viết văn, ai văn hay chữ tốt sẽ đỗ. Thật ra họ phải thi rất nhiều môn, phải là “trên thông thiên văn, dưới tường địa lý”, quan trọng là phải biểu lộ được cái tài lãnh đạo quốc gia, ngoài ra còn thông đạt cả Nho, y, lý, số...Ví dụ, trên vua đưa ra bài viết về cây gậy, ai săm soi tả cây gậy bằng gỗ trắc, gỗ lim, cong cong đẹp đẹp là trượt ngay. Đề bài yêu cầu tả cây gậy, nhưng từ cây gậy đó người dự thi phải nói ra được toàn chuyện quốc gia đại sự, mà nói rất tinh vi sâu sắc thì mới đậu được.

Trong trường hợp này, người trạng nguyên lấy công chúa mà hạnh phúc được dài lâu là do cái tài của người này quá lớn, đến nỗi cân đối được luôn với phước của cô công chúa. Nên ngày xưa ông bà ta đã nói “Môn đăng hộ đối”, nghĩa là gia đình hai bên phải có gia thế ngang nhau, hay nói rõ hơn là cái phước cân xứng với nhau thì đôi trẻ mới sống cùng với nhau suốt đời được. Trong trường hợp gia thế không ngang nhau nhưng một trong hai người tài giỏi thì cũng được gọi là cân xứng theo nhân quả, phước đức.

Tác giả:
Janna