NĂM LỚP VỌNG ĐỘNG CỦA TÂM
Thiền định là công phu làm cho tâm hồn trở nên yên tĩnh. Để thực hiện được điều này, chúng ta phải vượt qua ít nhất là 5 lớp vọng động của tâm từ cạn đến sâu.
6.1. Thứ nhất là vọng tưởng: những suy nghĩ lan man. Nhiều người nhầm tưởng rằng chỉ cần dừng vọng tưởng là tâm sẽ được yên tĩnh, thực sự đây mới chỉ là lớp cạn nhất.
6.2. Thứ hai là những tình cảm: như thương, ghét, giận, hờn.
6.3. Thứ ba là những cảm xúc tự nhiên: chúng ta thường bị nhầm giữa tình cảm và cảm xúc, trong Mười Hai Nhân Duyên Đức Phật phân biệt hai điều này rất rõ ràng. Khi nhìn một đóa hoa đẹp, có hai tâm lý xuất hiện: Tâm lý thứ nhất là cảm giác vui, dễ chịu, bình yên, thuộc về cảm xúc; rồi sau đó tâm lý thứ hai mới xuất hiện là yêu thích đóa hoa, thuộc về tình cảm. Hoặc nhìn một gương mặt xấu ta cũng xuất hiện hai tâm lý: thứ nhất là khó chịu, thứ hai là khinh chê; khó chịu là một loại cảm xúc, khinh chê là một loại tình cảm. Hai điều đó khác nhau.
Ví dụ, một người đàn ông khi nhìn thấy cô gái đẹp liền bị rúng động. Lúc đó ông đã lớn tuổi, có gia đình nên không có lý do gì để ông yêu thích cô cả. Nhưng vẻ đẹp của cô gái đã khuấy động cảm xúc của ông, bởi vì nó là cảm xúc nên được khơi dậy một cách tự nhiên rất mạnh. Thông thường chúng ta có thể kiềm chế được tình cảm của mình, nhưng cảm xúc khổ vui thì ta không làm chủ được nên rất đáng sợ.
Trong quá trình thanh tịnh nội tâm, ta phải làm lắng xuống: thứ nhất là những suy nghĩ (vọng tưởng loạn động), thứ hai là những tình cảm thương ghét, và thứ ba là những cảm xúc. Lắng xuống cảm xúc nghĩa là khi nhìn một người xấu ta không còn thấy khó chịu, hoặc nhìn một người đẹp ta không bị cảm giác dễ chịu làm xao động.
6.4. Thứ tư là tập khí: Tập khí là một khái niệm phức tạp, nhưng ta có thể tạm hiểu đó là thói quen xấu tích lũy từ nhiều kiếp rất khó để vượt qua. Nhờ sự tĩnh tâm trong thiền định chúng ta mới có thể thấy được tập khí và vượt qua nó.
Hút thuốc là một thói quen gây nghiện ở não, bình thường người ta rất khó bỏ được. Nhưng khi ngồi thiền tâm được lắng xuống, lúc đó đúng như lời Phật dạy, thói quen ấy sẽ hiện lên rõ ràng là một điều khó chịu, một cái gai và tự chúng ta sẽ từ bỏ nó một cách nhẹ nhàng. Ở mức độ lắng tâm thứ tư này, khi sự yêu thích hút thuốc khởi lên là chúng ta có thể thấy “cái thích” này và nó sẽ lập tức tan biến.
Tương tự với những thói quen khác, ví dụ thích đi mua sắm. Nhiều người nghiện shopping vì nó cho họ niềm khoái cảm có được món hàng yêu thích và sự ngưỡng mộ của người bán hàng. Nhưng nếu đạt được mức độ lắng tâm thứ 4 này, chúng ta sẽ nhận ra tâm lý thích tiêu tiền, thích lấy món hàng, và thích người bán hàng nhìn mình ngưỡng mộ. Ta hiểu rằng đó là một loại nghiện, tập khí đã chi phối tâm hồn ta bấy lâu nên quyết định từ bỏ nó. Vì thế sau này mỗi khi ta đi mua sắm thì đó không phải vì nghiện nữa, mà mua để cho ai đó dùng, mua để giúp cho cửa hàng bán được sản phẩm…
6.5. Thứ năm là bản năng (trong kinh Phật gọi là kiết sử)
Bản năng là những điều nằm sâu trong tâm thức, âm thầm điều khiển sai xử tâm hồn của chúng sinh. Chỉ những bậc Thánh chứng đắc đạo quả cao siêu trong đạo Phật mới vượt qua được những kiết sử kiên cố này. Các ngài chiến thắng tất cả những bản năng sâu thẳm nhất của tâm thức một cách nhẹ nhàng và thanh thản, dù nhiều kiếp xưa có thể các ngài cũng đã yêu thích hay say mê điều gì đó.
Còn chúng ta thì cứ phải giận, phải tham lam, si mê, ganh ghét, ích kỷ… vì chúng ta không đủ định tâm để thấy được bản năng. Tuy nhiên nếu ta có công phu thiền định vững vàng cũng sẽ giảm bớt được sự chi phối của bản năng phần nào, dù rằng chưa thể diệt trừ được nó.
Ví dụ, vì có bản năng tham nên lúc nào mình cũng muốn vơ vét của cải lợi ích về cho mình. Nhưng nhờ có tu thiền, khi phải đối mặt tình huống liên quan đến lợi ích cho bản thân và của người khác, chúng ta sẽ biết cân nhắc hành động sao cho hợp lý chứ không chỉ chăm chăm chiếm lấy hết cái lợi về mình. Chúng ta vẫn còn phải giằng co chiến đấu với bản năng chứ chưa thể thắng nổi nó, nhưng như vậy cũng đã là tốt hơn rất nhiều.
Ta nhắc lại 5 lớp vọng động cần phải làm cho thanh tịnh trên con đường thiền định:
Một là vọng tưởng.
Hai là tình cảm thương ghét.
Ba là những cảm xúc khổ vui.
Bốn là những tập khí.
Năm là bản năng, kiết sử.
Thiền định buộc chúng ta phải làm cho thanh tịnh cả năm lớp này, nên thiền rất khó. Nhiều người đã nhầm tưởng mình chứng đạo khi thấy tâm bớt vọng tưởng, nhưng đây mới là lớp thứ nhất. Nếu chúng ta chưa hiểu gì về bốn lớp sâu hơn còn lại, chưa có lý luận về nó thì tức là chúng ta chưa thắng được nó. Bởi vì khi ta đã vượt thắng được lớp vọng động nào thì chúng ta sẽ thấy nó rất rõ ràng.
Sự thanh tịnh của tâm có nhiều mức độ, những ai đã đạt được tới mức độ nào mới có thể nói ở mức độ đó. Người thanh tịnh ở lớp vọng tưởng (lớp thứ nhất) thì chỉ có thể nói về việc không còn những suy nghĩ lang thang. Người thanh tịnh tới lớp tình cảm (lớp thứ 2) thì nói tôi đã không còn những thương ghét tầm thường. Người đã thanh tịnh tới lớp thứ 3 thì sẽ nói được về những cảm xúc khổ vui một cách cực kỳ tinh tế đã khởi lên (lớp thứ 3) khi vừa tiếp xúc với mọi điều trên cuộc đời này. Cũng như vậy, chỉ những ai đã thanh tịnh có thể chạm tới lớp tập khí, bản năng sâu thẳm thì mới có thể nói được về chúng.
Chúng ta hay được nghe nhiều người diễn tả về trạng thái sống thiền, uống trà thiền, đi đứng nằm ngồi hay ăn cơm uống nước cũng thiền, thì tức là họ chỉ mới đạt được tâm thanh tịnh ở mức độ thứ nhất (vượt qua vọng tưởng). Như vậy, chúng ta cũng hiểu một điều rằng thực sự thiền quá khó.
Janna
Vui lòng xem thêm: https://jannaquotes.com/vi/meditation/su-xuat-hien-cua-trang-thai-tinh-thuc